Infosheet

Asielzoekers, vluchtelingen, statushouders – Medische zaken in de asielprocedure

In Nederland krijgen asielzoekers in de opvangcentra voor asielzoekers dezelfde medische zorg als andere inwoners, inclusief verwijzingen naar ziekenhuizen en de geestelijke gezondheidszorg (ggz). De medische teams van het GZA hebben speciale aandacht voor het vroeg onderkennen van import- en infectieziekten en van psychische problematiek ten gevolge van oorlogs- en geweldservaringen. We weten dat een vroege opsporing en behandeling van bepaalde ziekten en psychische problemen de latere gevolgen ervan kunnen beperken. Zowel vluchtelingen zelf als de samenleving hebben hier baat bij, want een betere gezondheid draagt bij aan meer zelfredzaamheid en volwaardiger participeren.

Preventie, gezondheidsbevordering en infectieziektebestrijding

Net als voor alle andere inwoners van Nederland is de GGD verantwoordelijk voor de publieke gezondheidszorg voor asielzoekers. Deze zorg is met name gericht op preventie, gezondheidsbevordering en infectieziektebestrijding. De jeugdgezondheidszorg en het rijksvaccinatieprogramma voor asielzoekerskinderen vormen een onderdeel van de publieke gezondheidszorg voor asielzoekers. Ook worden asielzoekers die afkomstig zijn uit landen waar veel tuberculose voorkomt na aankomst in Nederland verplicht gecontroleerd op tuberculose. In de Factsheet Asielzoekers en Gezondheidszorg voor artsen en verpleegkundigen is meer informatie te vinden over de gezondheidszorg voor asielzoekers.

De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) hanteerde lang de stelregel dat er medisch gezien (meestal) geen zekere uitspraken zijn te doen over de oorzaken van medische klachten en/of littekens bij asielzoekers. Medische aspecten werden daarom in de asielprocedure niet meegenomen, wat inhield dat bewijzen voor marteling en traumatisering niet serieus genomen werden. Sinds 2010 is daar verandering in gekomen, mede door de inzet van verschillende organisaties en de aandacht voor het zogeheten Istanbul Protocol.

Istanbul Protocol

In 2000 is het Istanbul Protocol door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties aanvaard als standaard voor het integraal juridisch en medisch onderzoek bij iemand die zegt te zijn gemarteld. Dit heeft geleid tot een bewustwording bij de Nederlandse overheid en de IND dat gerichte aandacht voor medische aspecten kan leiden tot een hogere kwaliteit van de asielbeoordeling en tot minder herhaalde asielaanvragen.

Ook Pharos heeft daar een belangrijke rol in gespeeld. Zo is onder andere in 2006 het boek Care Full. Medico-legal reports and the Istanbul Protocol in asylum procedures gepubliceerd. Hierin is een artikel opgenomen van Pharos-medewerkers Evert Bloemen en Erick Vloeberghs getiteld Psychological and psychiatric aspects of recounting traumatic events by asylumseekers.

Forensisch medisch onderzoek

Sinds 2015 is het in de asielprocedure mogelijk om een forensisch medisch onderzoek naar de gevolgen van mogelijke marteling of andere vormen van geweld aan te vragen als dit relevant wordt geacht voor de beoordeling van het asielverzoek. Dit is het gevolg van de nieuwe Europese Procedurerichtlijn voor EU-lidstaten. Ook mag de asielzoeker zelf op eigen kosten een dergelijk onderzoek laten verrichten. De uitkomsten van dergelijke onderzoeken moeten worden meegewogen bij de beoordeling van de asielaanvraag.

Tot 2016 werd dit onderzoek naar medisch steunbewijs alleen verricht door het instituut voor Mensenrechten en Medisch Onderzoek (iMMO, zie www.stichtingimmo.nl). Pharos is een van de founding partners van iMMO. Sinds 2016 schakelt de IND twee forensisch instituten in voor het verrichten van dit forensisch medisch onderzoek. Beide instituten, het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) en het Nederlands Instituut voor Forensische psychologie en Psychiatrie (NIFP), zijn verbonden aan het ministerie van Veiligheid en Justitie.

Asielbeoordeling

Zeker voor kwetsbare asielzoekers zoals slachtoffers van marteling en getraumatiseerde asielzoekers, is het vaak moeilijk om goed hun asielrelaas naar voren te brengen. Bij het beoordelen of een asielzoeker in aanmerking komt voor een verblijfsvergunning asiel, speelt de geloofwaardigheid van de asielzoeker een cruciale rol. Het is de asielzoeker die duidelijk moet maken dat hij te vrezen heeft voor zijn leven in het land van herkomst.

Veel asielzoekers vertellen dat er in de asielprocedure weinig tijd en ruimte is om een zodanige sfeer te laten ontstaan dat schaamte en wantrouwen kunnen afnemen. De asielbeoordeling wint aan kwaliteit als er meer kennis is over de psychologische mechanismen die hierbij een rol spelen.

Medisch advies

In 2010 is er een begin gemaakt met een vernieuwde asielprocedure. Er werd een rust en voorbereidingsperiode ingevoerd. Sinds die tijd maakt het ‘Medisch Advies Horen en Beslissen’ onderdeel uit van de asielprocedure. Alle nieuwe asielzoekers krijgen dit medisch advies aangeboden voor de feitelijke aanvang van hun asielprocedure. Dit medisch advies dient in de eerste plaats om medische beperkingen bij asielzoekers op te sporen die ertoe kunnen leiden dat de betrokkenen hun asielrelaas niet goed kunnen overbrengen en verklaren.

De IND moet kennis hebben van deze medische beperkingen, zodat daarmee rekening gehouden kan worden bij het horen van de asielzoeker en het beslissen over diens asielverzoek. Slechts bij een klein aantal asielzoekers zullen de beperkingen dermate ernstig zijn dat deze medisch gezien niet in staat zijn om op dat moment een gehoor van de IND te ondergaan.

Voor het ‘Medisch Advies Horen en Beslissen’ maakt de IND gebruik van een onafhankelijk medisch adviesbureau. Iedere asielzoeker komt bij een verpleegkundige en op indicatie onderzoekt ook een arts de asielzoeker. De arts is als medisch adviseur verantwoordelijk voor het af te geven medisch advies.

Meer informatie

Gezondheid vluchtelingen, asielzoekers en statushouders

Huisarts-migrant.nl

Website voor huisartsen en andere zorgverleners met vragen over zorg en gezondheid voor migranten, vluchtelingen en patiënten met beperkte gezondheidsvaardigheden.
huisarts-migrant.nl

Over Pharos