Infosheet

Meisjesbesnijdenis – algemene informatie en terminologie

In Nederland worden we vanaf het begin van de jaren negentig geconfronteerd met vrouwelijke genitale verminking (vgv), ook wel meisjesbesnijdenis genoemd. Dit komt door de immigratie van vrouwen uit landen waar vgv een gangbaar gebruik is.

Wat is meisjesbesnijdenis?

Meisjesbesnijdenis is een ingreep aan de uitwendige vrouwelijke geslachtsorganen zonder medische noodzaak.

Variatie

Er zijn verschillende manieren waarop de vrouwelijke geslachtsorganen worden besneden. Welke delen van de geslachtsorganen worden verminkt en in welke mate dat gebeurt, hangt af van de lokale gebruiken, de wens van de ouder(s) en de besnijd(st)er.

Vormen

De World Health Organization (WHO) onderscheidt vier vormen van meisjesbesnijdenis (zie ook de tekeningen in de kaart Typen meisjesbesnijdenis):

Type 1:
Gedeeltelijke of totale verwijdering van de clitoris en/of de voorhuid.

Type 2:
Gedeeltelijk of totale verwijdering van de clitoris en de kleine schaamlippen, met of zonder verwijdering van de grote schaamlippen.

Type 3:
Vernauwen van de vaginale opening door wegsnijden en aan elkaar hechten van de kleine schaamlippen en/of de grote schaamlippen, met of zonder verwijdering van de clitoris.

Type 4:
Alle andere schadelijke handelingen aan de vrouwelijke geslachtsorganen om niet-medische redenen, zoals prikken, piercing, kerven, schrapen en wegbranden.

De meest ingrijpende vorm is type 3. Deze vorm zorgt doorgaans voor de meeste gezondheidsklachten.

Vgv of meisjesbesnijdenis?

Vrouwelijke genitale verminking (vgv) is de letterlijke vertaling van de term die de WHO voor meisjesbesnijdenis gebruikt: Female Genitale Mutilation (FGM). De Nederlandse overheid verwerpt de term meisjesbesnijdenis, omdat zij net als de WHO van mening is dat het gaat om verminking. Daarom spreken we in Nederland in alle officiële stukken voor beleidsmakers, beleidsuitvoerders en intermediaire zorgverleners over vrouwelijke genitale verminking.

Professionals wordt echter aangeraden om in direct contact met mensen uit de risicogemeenschappen te spreken over meisjesbesnijdenis. In dergelijke gesprekken is het opbouwen van een vertrouwensrelatie namelijk van groot belang. Dan is het nuttig om een niet-veroordelende term te gebruiken.

Terminologie

Voor het besnijden van meisjes worden verschillende termen gebruikt. In Engelstalige landen wordt gesproken over female genital mutilation (FGM), circumcision, cutting of female genital cutting. In Franstalige landen gebruikt men de termen mutilation genital feminine of excision.

In Nederland gebruikten we voorheen vooral de term vrouwenbesnijdenis. Inmiddels is die vervangen door vrouwelijke genitale verminking (vgv). Omdat het besnijden doorgaans op jonge leeftijd gebeurt, is ook de term meisjesbesnijdenis gangbaar.

Hieronder vindt u een overzicht van de veel gebruikte terminologie. Enkele termen hebben meerdere betekenissen en zijn daarom verwarrend. Het is dus belangrijk om altijd door te vragen wat iemand met een bepaalde term bedoelt.

Clitoridectomie

Gedeeltelijke of totale verwijdering van de clitoris en/of de voorhuid (type 1)

Defibulatie

Een openingsingreep waarbij de vaginale opening wordt vergroot, door het littekenweefsel tussen de (voormalige) labia open te snijden en de snijvlakken zodanig te hechten dat ze niet meer aan elkaar kunnen groeien; dit wordt meestal gedaan vóór het huwelijk of een bevalling

Excisie

Gedeeltelijke of totale verwijdering van de clitoris en de kleine schaamlippen, met of zonder verwijdering van de grote schaamlippen (type 2)

Her- of reïnfibulatie

Het opnieuw hechten van de resterende delen van de schaamlippen, onder meer na een bevalling, waardoor de vaginale opening opnieuw verkleind wordt tot de oorspronkelijke opening van na de besnijdenis

Herbesnijdenis

1) Her- of reïnfibulatie 2) Van een mildere naar een zwaardere vorm 3) Rond de acht weken na een eerste besnijdenis, als deze niet goed is uitgevoerd

Hersteloperatie

1) Defibulatie 2) Reconstructieve operatie: een chirurgische ingreep waarbij de clitoris wordt vrij geprepareerd en de labia minora en/of labia majora opnieuw worden gecreëerd

Infibulatie

Vernauwen van de vaginale opening door het wegsnijden en aan elkaar hechten van de kleine schaamlippen en/of de grote schaamlippen, met of zonder verwijdering van de clitoris (type 3)

Reconstructieve operatie

Een chirurgische ingreep waarbij de clitoris wordt vrij geprepareerd en de labia minora en/of labia majora opnieuw worden gecreëerd

Sunna

1) Een milde vorm van vgv, bijvoorbeeld het prikken in de clitoris totdat een druppeltje bloed ontstaat 2) Een verzamelbegrip voor alle vormen van meisjesbesnijdenis

Prevalentie in Nederland

Volgens een onderzoek van Pharos in samenwerking met het Erasmus Medisch Centrum (2013) lopen er jaarlijks naar schatting 40 tot 50 in Nederland woonachtige meisjes reëel risico om besneden te worden. In Nederland wonen naar schatting 29.000 vrouwen die besneden zijn. Tachtig procent van deze vrouwen komt uit Somalië, Egypte, Ethiopië, Eritrea en de Koerdische autonome regio in Irak. Het merendeel van hen is tussen de 20 en 49 jaar oud. Eind 2017 is Pharos gestart met een herhaling van de prevalentie- en incidentiestudie die in 2013 is uitgevoerd. De resultaten van de studie worden medio 2019 verwacht.

Op 1 januari 2014 woonden er volgens het CBS rond de 97.000 vrouwen afkomstig uit de zogeheten risicolanden in Nederland, van wie 38.000 jonger is dan 18 jaar. Risicolanden zijn landen waarvan we weten dat er vgv wordt gepraktiseerd doordat er gegevens beschikbaar zijn.

Achtergrond

Redenen voor vgv

Het besnijden of bewerken van de uitwendige genitalia van meisjes is een culturele traditie die verbonden is met opvattingen over reinheid, schoonheid, vrouwelijkheid en seksuele moraal. De redenen waarom ouders hun dochters laten besnijden, verschillen van familie tot familie en van gemeenschap tot gemeenschap. Doorgaans gebeurt dit ter bescherming van de sociale status van het gezin en om de kans op het vinden van een huwelijkspartner te vergroten. Zo proberen ouders de toekomst van hun dochters veilig te stellen. Huwbaarheid is dan ook een belangrijke factor.

De keuze van ouders voor besnijdenis wordt ook beïnvloed door de geldende sociale norm: omdat anderen hun dochters laten besnijden, voelt men zich gedwongen dit ook te laten doen. Veel meisjes en vrouwen zien de ingreep als iets vanzelfsprekends: het hoort erbij, iedereen is immers besneden. Lokale machtsstructuren – van gemeenschapsleiders en geestelijk leiders tot vrouwen die de besnijdenissen uitvoeren – spelen een grote rol bij het voortzetten of juist uitbannen van deze traditie.

De volgende redenen voor meisjesbesnijdenis worden vaak door praktiserende gemeenschappen genoemd:

  • het vergroot de huwelijkskansen
  • het beschermt de maagdelijkheid van het meisje
  • het geeft status in de gemeenschap
  • een besneden vrouw is mooi
  • het is een teken van een goede opvoeding
  • het is een culturele traditie
  • het is een religieus voorschrift

Leeftijd

Vgv vindt meestal plaats op de leeftijd van 4 tot 12 jaar. Maar in sommige culturen worden meisjes een paar dagen na de geboorte al besneden. Ook tot vlak voor het huwelijk kan meisjesbesnijdenis plaatsvinden. Migratie kan eraan bijdragen dat besnijdenis op een andere leeftijd plaatsvindt dan gebruikelijk is in de eigen cultuur.

Procedure

Een besnijdenis kan georganiseerd worden voor één meisje, maar soms worden alle meisjes in een dorp van dezelfde leeftijd tegelijk besneden. Traditioneel wordt een besnijdenis uitgevoerd buiten een kliniek, zonder verdoving en onder niet-hygiënische omstandigheden, door lokale (vroed)vrouwen die niet medisch geschoold zijn.

De WHO signaleert echter een toename van het aantal meisjes dat in een kliniek onder verdoving wordt besneden door geschoolde zorgverleners. Met name in landen als Egypte, Soedan en Kenia is er sprake van een dergelijke medicalisering. Dit wordt veelal gedaan om de hygiëne te waarborgen. (Bron: Female Genital Cutting: The Interpretation of Recent DHS Data, 2013, pdf, 1,4 MB)

Herkomst van vgv

De exacte herkomst van vgv is niet duidelijk. Er zijn Egyptische mummies gevonden van besneden vrouwen die dateren van 2000 jaar voor Christus. De traditie wordt vaak in verband gebracht met de islam. Maar in de Koran en in hadiths wordt meisjesbesnijdenis niet vermeld als een religieus voorschrift.

Er zijn landen waar de islam beleden wordt en waar vgv niet voorkomt. Daarnaast komt vgv ook voor onder (koptische) christenen en in animistische gemeenschappen. Dit pre-christelijke en pre-islamitische gebruik is in sommige gebieden later verweven geraakt met het geloof.

Koran en hadiths

Ondanks dat vgv in geen enkel religieus geschrift wordt beschreven, zien sommigen het wel als een religieus voorschrift. Vooral de relatie met de islam wordt vaak genoemd. Een belangrijk motief voor het handhaven van meisjesbesnijdenis is volgens sommige moslims dat het volgens een hadith ‘sunna’ is om je dochters te laten besnijden. Sunna betekent hier ‘voorbeeldig gedrag volgens de profeet’.

De hadith die mogelijk over meisjesbesnijdenis gaat, stelt: ‘Raak aan, maar haal niets weg’, wat ook wel geïnterpreteerd wordt als: ‘Snij niet te diep’. Deze hadith wordt, ook door Koran-geleerden, verschillend geïnterpreteerd. Volgens de Somalische religieuze leider imam Adan Yusuf is het daarom niet logisch om deze zwakke hadith te volgen. Meisjesbesnijdenis is in ieder geval geen verplichting voor een moslim, omdat het niet in de Koran staat vermeld. Ook hadith-expert professor Hidir (Islamitische Universiteit Rotterdam) roept moslims op om deze hadith niet te volgen (zie het filmpje hierna).

Fatwa’s tegen meisjesbesnijdenis

Wereldwijd hebben belangrijke islamitische geestelijke leiders diverse fatwa’s tegen meisjesbesnijdenis uitgesproken. Ook hebben Nederlandse imams tijdens een discussiebijeenkomst in 2007 een verklaring ondertekend waarin zij aangeven actief mee te willen werken aan de bestrijding van vgv in Nederland.

Tijdens deze studiedag was de religieus leider dr. Abbas Khadar van de Al-Azhar universiteit in Caïro aanwezig. Hij vertegenwoordigde de hoogste islamitische geestelijke, professor dr. Ali Goma’a, die in november 2006 een verbod voor moslims op meisjesbesnijdenis uitsprak en hen opriep deze praktijk te beëindigen.

Gevolgen voor de gezondheid

Vrouwelijke genitale verminking kan lichamelijke, psychische en seksuele problemen veroorzaken. De kans hierop is groot, zowel kort na de ingreep als op de lange termijn. Bij infibulatie komen de meeste klachten voor. Vrouwen en meisjes leggen bij klachten niet vanzelfsprekend een verband met hun besnijdenis.

Lichamelijke gevolgen tijdens en direct na de ingreep

  • Extreme pijn (wanneer de ingreep zonder verdoving plaatsvindt)
  • Klachten van de urinewegen (pijn bij het plassen, ophoping van de urine in de blaas)
  • Overmatig bloedverlies
  • Kans op infecties (lokaal, eventueel met abcesvorming, maar ook hepatitis, hiv en tetanus)
  • Shock
  • Overlijden

Gevolgen op de langere termijn

Lichamelijk

  • Menstruatieklachten
  • Pijnlijke of onmogelijke seksuele gemeenschap
  • Pijnlijke en/of moeilijke urinelozing
  • Urineweginfecties
  • Chronische pijn in de onderbuik
  • Chronische infecties
  • Moeite hebben met zwanger worden
  • Littekenvorming
  • Vaginastenen
  • Verhoogde kans op hiv-infectie
  • Moeilijk inwendig onderzoek (uitstrijkje)
  • Moeizame bevalling
  • Medisch ingrijpen om seksuele gemeenschap en bevalling mogelijk te maken

Psychosociaal en seksueel

  • Angst en depressie
  • Posttraumatische-stressstoornis (ptss)
  • Angst voor seksualiteit
  • Negatieve invloed op seksualiteitsbeleving
  • Negatieve invloed op de lichamelijke seksuele respons van vrouwen

Factoren die een rol spelen bij de ontwikkeling van psychosociale klachten

  • Vorm van vrouwelijke genitale verminking
  • Leeftijd waarop een meisje is besneden
  • Omstandigheden waaronder vgv is uitgevoerd (met of zonder verdoving, lokatie, etc.)
  • Overtuiging: hoe denken de ouders en het meisje zelf over besnijdenis?
  • Cultuur op zich: hoe makkelijk praten mensen over meisjesbesnijdenis?
  • Migratie naar landen waar besnijdenis verboden is
  • Houding van echtgenoot/partner bij seks
  • Middelengebruik (onder andere qat) 

Zero Tolerance Day

Jaarlijks wordt er op 6 februari aandacht gevraagd voor de wereldwijde strijd tegen Vrouwelijke Genitale Verminking (vgv). Wereldwijd zijn meer dan 200 miljoen meisjes en vrouwen besneden. Vgv wordt beschouwd als een vorm van geweld tegen vrouwen en een fundamentele schending van mensenrechten. Verschillende internationale en regionale mensenrechtenverdragen verplichten landen actie te ondernemen om dit doel te bereiken, onder andere door het strafbaar stellen van vgv.  Inmiddels is in de meeste landen vgv strafbaar gesteld, op een aantal uitzonderingen na waaronder Mali, Sierra Leone en Somalië. De bestaande wetten worden echter nauwelijks gehandhaafd en er vinden sporadisch rechtszaken plaats, aldus Platform 6/2.

Op 6 februari vraagt Platform 6/2 tijdens de Zero Tolerance Day aandacht voor de juridische aanpak van vgv in Nederland, Europa en de rest van de wereld. Dr. Annemarie Middelburg, verbonden aan Defence for Children, heeft onderzoek gedaan in verschillende landen in Afrika naar de juridische aspecten van vgv. Zo reisde Middelburg af naar Burkina Faso, omdat hier, in tegenstelling tot veel andere Afrikaanse landen, wel veel rechtszaken ten aanzien van vgv plaatsvinden. Zij is van mening dat een wet alleen een culturele of sociale norm in een gemeenschap zoals vgv niet verandert. Middelburg: “De potentiële rol van wetgeving in het veranderen van sociale en culturele normen moet echter niet worden onderschat. Strafrechtelijk vervolgen van vgv kan een belangrijke functie in dit veranderproces vervullen, het geeft een duidelijk signaal en er gaat een preventieve werking van uit.” In Burkina Faso zie je een sterke daling van het aantal meisjes en vrouwen dat besneden wordt.

Ondanks het feit dat in alle Europese landen vgv is verboden, vinden ook in Europa maar weinig rechtszaken plaats. Onderzoek (Europese Commissie 2015) wijst uit dat vanaf de jaren 80 tot 2015 in heel Europa minder dan vijftig rechtszaken hebben plaatsgevonden ten aanzien van vgv. Dit aantal is opvallend klein, gezien het feit dat in Europa honderdduizenden meisjes en vrouwen uit landen komen waar vgv wordt toegepast. Uit onderzoek van Pharos (2013) blijkt dat in Nederland per jaar tussen de 40 en 50 meisjes een reëel risico lopen besneden te worden, meestal tijdens vakantie of familiebezoek in het land van herkomst. Er zijn echter geen aanwijzingen dat die meisjes daadwerkelijk besneden zijn. In Nederland zijn alle vormen van vgv verboden, ook wanneer de besnijdenis is uitgevoerd in een ander land.

Nederland beschouwt vgv als een vorm van kindermishandeling. Iedereen die vgv uitvoert of meewerkt aan de besnijdenis van een meisje is strafbaar en kan worden vervolgd. Dat gebeurt nagenoeg nooit. In 2009 is in Nederland één strafzaak geweest, maar de verdachte is vrijgesproken wegens gebrek aan bewijs.

In de Nederlandse aanpak wordt ingezet op een combinatie van preventie, voorlichting, zorg en strafbaarheid waarbij veel partijen betrokken zijn (o.a. sleutelpersonen uit de gemeenschappen waar vgv voorkomt). Platform 6/2 pleit voor meer inzicht in knelpunten in het hele opsporingsproces met oog op het welzijn van het kind.

Meer informatie

Meisjesbesnijdenis / VGV

Huisarts-migrant.nl

Website voor huisartsen en andere zorgverleners met vragen over zorg en gezondheid voor migranten, vluchtelingen en patiënten met beperkte gezondheidsvaardigheden.
huisarts-migrant.nl

Over Pharos