Mensen met een arbeidsmigratieachtergrond spelen een onmisbare rol in Nederland. Ze werken in de landbouw, logistiek, voedselindustrie, schoonmaak en tal van andere sectoren. Daarmee leveren ze een belangrijke bijdrage aan onze samenleving. Tegelijkertijd staat hun gezondheid vaak onder druk. Door het zware, fysieke en in veel gevallen onregelmatige werk dat zij doen, is er relatief meer aandacht voor de risico’s voor hun lichamelijke gezondheid. Dat is terecht en belangrijk. Toch blijft een andere kant van hun gezondheid vaak onderbelicht: hun mentale welzijn.

De omstandigheden waar veel arbeidsmigranten mee te maken hebben – onzekerheid over werk en huisvesting, eenzaamheid, taalbarrières, discriminatie, negatieve beeldvorming en soms ook afhankelijkheid van werkgevers of uitzendbureaus – kunnen een grote impact hebben op hun welzijn. Psycholoog en gedragswetenschapper Gabriella Gál zag dit van dichtbij: tijdens haar werk bij FairWork ondersteunde zij arbeidsmigranten die slachtoffer waren geworden van uitbuiting. We spreken haar over uitgangsposities, vertrouwen en waarom mentale gezondheid niet los gezien kan worden van werk, wonen en sociale omstandigheden.

Waarom je startpositie allesbepalend is

Gabriella groeide op in Boedapest en kwam ruim zestien jaar geleden naar Amsterdam. Wat in eerste instantie een vakantie van vijf dagen zou zijn, werd onverwacht het begin van haar leven in Nederland toen zij werd aangenomen als au-pair bij een gezin in Amsterdam. “Mijn vertrek was een vrije keuze vanuit nieuwsgierigheid en behoefte aan avontuur, niet vanuit hele moeilijke omstandigheden of omdat ik thuis geen perspectief had. Ik had dus een hele andere uitgangspositie dan veel mensen die ik later bij FairWork ontmoette. Dat maakt enorm veel verschil.”

Hoewel haar eigen migratieverhaal dus anders is dan dat van veel mensen met een arbeidsmigratieachtergrond, herkent ze de uitdagingen die komen kijken bij het opbouwen van een nieuw bestaan in een nieuw land. "Je komt hier zonder netwerk, zonder kennis van het systeem en vaak zonder de taal te spreken. Wáár je dan terecht komt is enorm bepalend”, vertelt Gabriella.

“Zelf heb ik mijn eerste jaren in Nederland als heel fijn ervaren omdat ik bij een liefdevolle familie werkte en woonde. Ook ontmoette ik verschillende mensen via allerlei interesses en activiteiten, en bouwde zo al snel een sociaal netwerk op. Maar ik kan me ook voorstellen dat zo’n nieuw begin ontzettend isolerend kan zijn. Bijvoorbeeld als je terecht komt bij een malafide uitzendbureau en voor je werk, inkomen én woning afhankelijk bent van dezelfde partij."

Een pingpongbal tussen instanties

Gabriella werkte twee jaar bij FairWork, waar ze arbeidsmigranten ondersteunde die te maken hadden met arbeidsuitbuiting en ernstige misstanden, onder andere rondom uitzendbureaus en in de vleesindustrie. “Dat werk was heel betekenisvol, maar ook ontzettend frustrerend. Er kwamen veel meldingen binnen en vaak zag ik mensen als een soort pingpongbal tussen instanties bewegen. Iedereen kon een stukje van het probleem oppakken, binnen hun eigen verantwoordelijkheden en grenzen. Maar niemand kon het geheel oplossen.”

Opnieuw niet gehoord

Eén casus is Gabriella altijd bijgebleven: “Ik sprak een vrouw die samen met haar echtgenoot ’s nachts in een busgarage werkte, aan dezelfde bussen waarmee wij overdag in het openbaar vervoer reizen, zonder daarvoor betaald te worden. Overdag moesten zij in een kantoorruimte slapen waarvan ze de deur niet mochten openen. Er waren videobeelden, Whatsapp-berichten en ander bewijs dat liet zien welke misstanden plaatsvonden. Toch kwam er, voor mijn gevoel, nauwelijks iets in beweging. Dat is heel frustrerend.”

Later raakte deze vrouw opnieuw in een uitbuitingssituatie, ditmaal in de vleessector. Ze verbleef in huisvesting waarvan ze geen eigen sleutel had. Daar werd ze beroofd en mishandeld. “Toen zij en haar man vervolgens hulp zochten bij de politie, hadden zij opnieuw het gevoel dat ze niet werden gehoord en geholpen. Dit drukte - heel begrijpelijk - ontzettend op hun mentale welzijn”, vertelt Gabriella.

“Deze casus heeft veel impact op mij gehad. Niet alleen door wat deze vrouw en haar man allemaal meemaakten, maar ook vanwege het gevoel van machteloosheid dat erbij kwam kijken. Slecht werk, afhankelijkheid, onveilige huisvesting en geweld waren hier geen losse problemen. Ze stapelden zich op en versterkten elkaar. En ik bleef mij afvragen: hoe kan iemand zoveel meemaken, opnieuw in een kwetsbare en afhankelijke positie terechtkomen, zo dapper zijn om hulp te vragen en tóch weer onvoldoende bescherming krijgen?”

Ook veerkracht kent grenzen

Toch wil zij deze vrouw en alle andere arbeidsmigranten die ze ontmoette niet als een kwetsbare groep omschrijven. “In mijn werk heb ik juist ontzettend veel veerkracht en vindingrijkheid gezien. Mensen die hard werken, een nieuwe taal leren en een waardevol onderdeel van de Nederlandse samenleving worden.”

Maar die veerkracht betekent niet dat iemand eindeloos belastbaar is. “Iemand die gewend is zichzelf te redden, kan soms té lang doorgaan voordat het zichtbaar wordt dat het niet meer gaat. Ze raken dan gevangen in een situatie waarin ze weinig controle hebben. Als je je baan verliest, verlies je je inkomen en soms ook je woning. Dan is er dus geen ruimte om voor jezelf op te komen en ‘nee’ te zeggen. Zoiets zet veel druk op iemands mentale gezondheid."

Inmiddels werkt Gabriella als psycholoog en gedragswetenschapper bij het Leger des Heils. “Ik kijk hier vanuit een andere positie naar mentale gezondheid, maar zie opnieuw hoe sterk psychisch welzijn is verbonden met de omstandigheden waarin iemand leeft.”

Mentale klachten ontstaan meestal niet uit het niets

"Een psychologisch probleem is niet altijd alléén een psychologisch probleem. Want de mentale gezondheid begint bij de omstandigheden waarin iemand leeft en werkt", legt Gabriella uit. Ze vertelt over arbeidsmigranten die veel te lange dagen maakten, soms geen salaris ontvingen, onvoldoende begeleiding kregen en niet serieus werden genomen. "Een paar mannen vroegen aan hun werkgever om meer training voor gevaarlijke machines. Toen kregen ze te horen dat ze gewoon door moesten werken, anders werden ze ontslagen. Die voortdurende spanning doet iets met mensen."

Langdurige onzekerheid en stress kunnen het cognitief en emotioneel functioneren onder druk zetten. Dit kan zich uiten in concentratie- en geheugenproblemen, lichamelijke klachten, prikkelbaarheid of juist terugtrekgedrag. In haar werk zag Gabriella veel mensen die hiermee te maken hadden: "Iemand lijkt dan misschien afwezig of ongemotiveerd, maar is juist uitgeput en ernstig overbelast. Sommige van hen hebben zelfs traumatische ervaringen meegemaakt."

De weg naar hulp is niet vanzelfsprekend

Hoewel mensen met een arbeidsmigratieachtergrond recht hebben op zorg, is de weg naar die zorg lang niet altijd toegankelijk gemaakt, en passend aanbod vaak beperkt. Ook verwachtingen over zorg en gezondheid kunnen ervoor zorgen dat mensen met een arbeidsmigratieachtergrond zich niet altijd serieus genomen voelen wanneer zij medische hulp zoeken. "In sommige landen werkt het zorgsysteem heel anders dan in Nederland. Mensen verwachten bijvoorbeeld sneller onderzoek, medicatie of een duidelijke behandeling. In het Nederlandse systeem ligt juist meer nadruk op zelfredzaamheid en afwachten. Dit kan onwennig aanvoelen en soms zelfs wantrouwen oproepen."

Daarnaast speelt stigma een belangrijke rol. "Voor veel mensen geldt nog steeds: ik ben toch niet gek, waarom zou ik naar een psycholoog gaan?" ligt Gabriella toe. “Dat maakt het extra belangrijk dat professionals signalen herkennen en mentale gezondheid laagdrempelig bespreekbaar maken.”

Vertrouwen maakt het verschil

Als Gabriella één factor mag noemen die essentieel is voor goede ondersteuning, dan is het vertrouwen. "In mijn huidige werk bij het Leger des Heils ontmoet ik regelmatig mensen die worden omschreven als ‘zorgmijdend’. Als je doorvraagt waarom zij terughoudend zijn tegenover hulpverlening, hoor je soms nare verhalen over eerdere ervaringen met zorg en andere instanties. Waarbij zij vaak het gevoel kregen niet gehoord, begrepen of serieus genomen te worden. Er werd geen tijd genomen om hen te begrijpen, waardoor zij de hulpverlening niet meer vertrouwen."

Een vertrouwensrelatie ontstaat niet altijd vanzelf, zeker niet wanneer taal- en cultuurverschillen een rol spelen. Wanneer iemand een tweede taal spreekt, kan een verhaal eenvoudiger, vlakker of stelliger klinken dan diegene eigenlijk bedoelt. Nuance verdwijnt, terwijl daar soms juist de informatie zit die je als zorgprofessional nodig hebt om iemand goed te begrijpen. Daarom vindt Gabriella het belangrijk om taal- en cultuursensitief te werken.

Kleine dingen kunnen daarbij een groot verschil maken: oprechte interesse, actief luisteren zonder aannames en aandacht voor iemands persoonlijke situatie. “Cultuursensitief werken begint niet bij het kennen van alle culturele gebruiken, maar bij nieuwsgierig zijn naar de mens tegenover je. En bij beseffen dat je eigen referentiekader ook cultureel gekleurd is.”

Signalen worden vaak gemist

Een belangrijke uitdaging is dat mentale problemen niet altijd herkend worden. Niet iedereen gebruikt woorden als depressie, trauma, angst of burn-out. Voor professionals die werken met mensen met een arbeidsmigratieachtergrond heeft Gabriella een duidelijke boodschap: wacht niet tot iemand zelf begint over mentale klachten. “Kijk verder dan de klacht waarmee iemand binnenkomt. Achter vermoeidheid of lichamelijke pijn kan veel meer schuilgaan. Het helpt om concrete vragen te stellen”, tipt ze. “Bijvoorbeeld: Hoe slaap je? Kun je na je werk voldoende herstellen? Maak je je zorgen over je werk, inkomen of woning? Heb je mensen met wie je kunt praten?”

Wat kunnen professionals doen?

Is er sprake van een taalbarrière? “Schakel dan een professionele tolk in die aansluit bij de persoon die tegenover je zit”, tipt Gabriella. Ook benadrukt zij het belang van begrijpelijke informatie in verschillende talen. "Het helpt enorm als mensen informatie krijgen in hun eigen taal. Alleen al het gevoel dat informatie voor jou beschikbaar is, maakt verschil." Hier kunnen hulpmiddelen zoals meertalige folders over stress een belangrijke rol spelen. Ze bieden professionals een laagdrempelige ingang om het gesprek aan te gaan en helpen arbeidsmigranten om signalen van stress en mentale overbelasting bij zichzelf te herkennen.

Daarnaast is het belangrijk oog te hebben voor ervaringen van uitsluiting of microagressies. Hoewel deze vaak subtiel zijn, kunnen ze een grote impact hebben op iemands welzijn. “Veel arbeidsmigranten voelen de behoefte om zich voortdurend te bewijzen, juist omdat zij het gevoel hebben anders behandeld of beoordeeld te worden. Dat kan extra stress opleveren en bijdragen aan overbelasting.”

Een gedeelde verantwoordelijkheid

Volgens Gabriella ligt de oplossing niet alleen bij zorgprofessionals of arbeidsmigranten zelf. Ook werkgevers, uitzendbureaus en beleidsmakers hebben een belangrijke rol; zij beïnvloeden de omstandigheden waarin arbeidsmigranten functioneren. “Als de belangrijkste bron van stress een onveilige werkplek, slechte huisvesting of extreme afhankelijkheid is, moet je ook dáár iets aan doen. Anders vragen we iemand om mentaal beter te leren omgaan met een situatie die zelf niet gezond is.”

"Arbeidsmigranten zijn mensen die hier komen werken om allerlei verschillende redenen. Zij helpen onze economie en verdienen het om veilig te kunnen werken en zich gewaardeerd te voelen”, benadrukt Gabriella. “We weten steeds beter waar de knelpunten zitten. De volgende stap is dat we daar ook daadwerkelijk iets mee doen. Arbeidsmigranten hebben niet alleen behoefte aan erkenning van hun situatie, maar vooral aan concrete ondersteuning en structurele verbeteringen. Want ze kunnen ongelofelijk sterk en veerkrachtig zijn én tegelijkertijd bescherming nodig hebben."

En dat begint met iets eenvoudigs, maar fundamenteels: niet te snel invullen waarom iemand hier is of wat diegene nodig heeft, maar nieuwsgierig blijven naar het individuele verhaal en de context. En dus écht de mens blijven zien achter ‘de arbeidsmigrant’.