Eigenlijk niet alleenstaand

De term ‘alleenstaand’ is eigenlijk misleidend: deze jongeren zijn onbegeleid, maar niet alleen. In veel gevallen leeft minstens één van de ouders nog en ervaren jongeren dat zij deel uitmaken van een groter familienetwerk. Hoewel ouders en familie zich vaak op grote afstand bevinden, blijven de familiebanden sterk en bieden zij vaak emotionele steun².

Tijdens hun reis naar Europa sluiten jongeren bovendien vaak vriendschappen, meestal met landgenoten. Deze contacten kunnen uitgroeien tot hechte sociale netwerken die ook in Nederland voortbestaan.

Familie: steun en verwachtingen

De sterke band met familie biedt zingeving en steun, maar kan ook druk met zich meebrengen. Jongeren kunnen te maken krijgen met verwachtingen vanuit hun familie, bijvoorbeeld rondom financieel bijdragen aan het gezin, of het mogelijk maken van gezinshereniging. Deze verwachtingen kunnen zowel impliciet (“wees succesvol”) als expliciet (“stuur geld” of “zorg dat wij ook naar Europa kunnen komen”) zijn, en staan vaak in een bredere context waarin families onder grote druk leven. Bijvoorbeeld doordat zij schulden hebben gemaakt om de reis te financieren. Wanneer jongeren niet aan de verwachtingen kunnen voldoen, kan dit leiden tot gevoelens van verdriet, schuld, schaamte, boosheid of mentale problemen³.

De impact van gezinshereniging

Gezinshereniging brengt zowel opluchting als uitdagingen met zich mee. Jongeren hebben vaak geleerd zelfstandig te functioneren en ervaren in Nederland meer vrijheid. De hereniging kan leiden tot spanningen, verhuizingen, verlies van opgebouwde sociale netwerken en onderbrekingen in het onderwijs. Bekijk deze infosheet over de impact van gezinshereniging voor meer informatie.

Aankomst en verblijf in Nederland

Jongeren die zonder ouders of familie in Nederland aankomen, verblijven eerst in kleinschalige opvangvoorzieningen van het COA (POL- of POA-locaties). Bij aankomst krijgen zij een voogd van Nidos, de organisatie die wettelijk verantwoordelijk is voor hun voogdij. De voogd begeleidt de jongere tijdens de asielprocedure. Daarnaast ontvangt de jongere juridische ondersteuning van een advocaat. Wanneer een ouder naar Nederland komt, krijgt deze opnieuw het ouderlijk gezag.

Woonsituatie en begeleiding

Kinderen tot en met 14 jaar, met en zonder verblijfsstatus, worden geplaatst in opvanggezinnen. Jongeren vanaf 15 jaar met een verblijfsstatus wonen bij een contractpartner van Nidos. Deze organisaties verzorgen de dagelijkse begeleiding en bieden KWG’s (kinderwoongroepen) met 24-uurs begeleiding, en KWE’s (kleine wooneenheden) met beperkte begeleiding doordeweeks, niet in het weekend. Dit filmpje van contractpartner YOIN geeft een goed beeld van hoe het leven op een KWE eruit ziet.

Sinds januari 2023 kunnen jongeren tot maximaal 21 jaar begeleiding krijgen en blijven wonen bij een contractpartner. De voogdij stopt echter bij 18 jaar. Jongeren mogen er zelf voor kiezen om eerder te stoppen met begeleiding. Wanneer begeleiding niet meer nodig is, is de gemeente verantwoordelijk voor passende huisvesting.

Leefsituatie: de huidige realiteit

Jaarlijks komen er ongeveer 3.000 tot 4.000 amv’s naar Nederland. Door tekorten aan opvanggezinnen en kleinschalige voorzieningen verblijven veel jongeren langdurig in ongeschikte opvanglocaties, zoals noodopvanglocaties van het COA. Daarnaast blijven jongeren met een verblijfsstatus vaak langer in opvanglocaties vanwege het woningtekort. Langdurig verblijf in noodopvang gecombineerd met beperkte begeleiding, onvoldoende onderwijs en frequente verhuizingen, kan leiden tot problemen en sociaal isolement⁴.

Onderwijs

De eerste periode in Nederland is cruciaal voor integratie en mentale gezondheid. School speelt hierin een belangrijke rol⁵. Amv’s volgen doorgaans onderwijs in de Internationale Schakelklas (ISK), waar de nadruk ligt op het leren van de Nederlandse taal. In die ISK-periode hebben de amv’s meestal vooral contact met andere nieuwkomers.

Onderwijs biedt structuur, sociale contacten en toekomstperspectief. Verbondenheid en veiligheid op school dragen bij aan zelfvertrouwen, welzijn en het verminderen van posttraumatische klachten, depressie en angst⁶. Daarbij is erg belangrijk dat school en begeleidende organisaties goed samenwerken.

Passend onderwijs voor amv's

Veel amv’s hebben door oorlog, verblijf in opvangkampen of langdurige migratie onderwijs gemist. Sommigen van hen hebben weinig tot geen schoolervaring. Daarnaast zijn sommige jongeren gealfabetiseerd in een ander schrift dan het Latijnse alfabet, zoals het Arabische of Tigrinya, wat het leren van de Nederlandse taal kan bemoeilijken. Voor scholen is het daarom niet altijd eenvoudig om een onderwijsaanbod te bieden dat aansluit bij de uiteenlopende leerbehoeften en onderwijsachtergronden van deze jongeren.

• Bekijk informatie van LOWAN om scholen hierbij te ondersteunen.
• Bekijk onze online omgeving Welbevinden op school met nieuwkomersleerlingen voor meer praktische tips, informatie en handvatten.

Schoolverzuim door verschillende factoren

ISK’s zien vaker schoolverzuim onder amv’s dan onder andere nieuwkomers. Mogelijke oorzaken hiervoor zijn het ontbreken van ouderlijke ondersteuning, wisselingen in woon- en schoolsituaties en zorgen over familie of gezinshereniging⁷.

• Lees hier meer over in het artikel 'Zorg voor amv's op de ISK' van LOWAN.

Gezondheid van amv's

Mentale gezondheid

Amv’s zijn vaak jong en veerkrachtig, maar missen een belangrijke beschermende factor: de nabijheid van ouders en familie. Terwijl zij vaak te maken hebben met ingrijpende ervaringen en onzekerheid over hun toekomst. Door deze omstandigheden hebben zij een verhoogd risico op mentale problemen zoals angst en depressie, zelfs jaren na het verkrijgen van een verblijfsvergunning⁸. Onderzoek uit 2021 laat zien dat 60% van de amv’s behoefte heeft aan psychische hulp, terwijl slechts 10–20% deze echt ontvangt⁹.

Vertrouwen en sociale steun

Door ervaringen voor, tijdens en na de vlucht (zoals geweld, diefstal of misbruik), kan het voor amv’s tijd kosten om anderen te vertrouwen. Vertrouwen opbouwen is daarom cruciaal. De kwaliteit van de dagelijkse begeleiding heeft een belangrijke invloed op het welzijn en de (mentale) gezondheid van deze jongeren. Het betrekken van de sociale omgeving is belangrijk. Maatjesprojecten, waarbij jongeren worden gekoppeld aan een vrijwilliger, coach of gezin, kunnen hierin bijdragen. Jongeren geven aan dat zij ondersteuning van ervaren volwassenen vaak als effectiever ervaren dan van leeftijdsgenoten, mede door culturele opvattingen over gezag en wijsheid¹⁰.

Seksuele gezondheid

Seksuele gezondheid en weerbaarheid vormen een belangrijk aandachtspunt. De omstandigheden waarin jongeren zich bevinden – hun jonge leeftijd, afhankelijkheid van instanties en landgenoten, en onzekere toekomst – kunnen het risico op seksueel grensoverschrijdend gedrag en misbruik vergroten¹¹. Bij jongeren uit gebieden waar vrouwelijke genitale verminking (VGV) voorkomt, is aandacht voor nazorg en preventie belangrijk¹². Het is essentieel om open gesprekken te voeren over relaties en seksualiteit, bijvoorbeeld met behulp van de methodiek Wijzer in de liefde en de website Zanzu.nl, waar je informatie over seksuele gezondheid in 16 talen vindt.

Verschillende opvattingen over (jong) ouderschap

Onvoldoende toegankelijke en passende voorlichting kan leiden tot meer onbedoelde of ongewenste zwangerschappen en abortussen¹³. Daarnaast kunnen normen en verwachtingen rondom ouderschap verschillen tussen samenlevingen. In sommige contexten wordt het krijgen van een kind op jonge leeftijd als gebruikelijk gezien, en wordt moederschap beschouwd als een belangrijke invulling van je bestaan. Ook bestaat soms de misvatting dat het krijgen van een kind de kans op een verblijfsstatus of huisvesting vergroot.

Toekomstperspectief na afgewezen aanvraag

Impact van een afgewezen asielaanvraag

De asielprocedure wordt vaak ervaren als een periode van onzekerheid, zorgen en verveling¹⁹. Wanneer de asielaanvraag wordt afgewezen, heeft dit vaak grote gevolgen voor zowel het mentale als fysieke welzijn van de jongere en voor diens toekomstperspectief²⁰.

Ondersteuning kan wegvallen en de voorbereidingen op een zelfstandig leven in Nederland maken plaats voor voorbereidingen op terugkeer naar het land van herkomst, migratie naar een ander land of een ongedocumenteerd bestaan²¹. Bij een ongedocumenteerd verblijf in Nederland vervallen het recht op een zorgverzekering – wat het tijdig krijgen van zorg bemoeilijkt-, het recht op huisvesting en het recht op legaal werk.

Toekomstperspectief als amv’s 18 worden

Wanneer amv’s de meerderjarige leeftijd (18 jaar) bereiken, raken sommigen van hen uit beeld. De aanname is dat een groot deel van hen nog wel in Nederland verblijft – ook wanneer zij geen verblijfsvergunning hebben, met alle risico’s van dien. Zo hebben deze jongvolwassenen geen wettige toegang tot werk en lopen zij een groter risico op uitbuiting, mensenhandel, aanhouding en detentie.

De rol van familie

Familie speelt vaak een belangrijke rol in de keuze om in Nederland te blijven. Soms wil een jongere terugkeren, maar wordt dit door diens familie – bijvoorbeeld door zorgen over de veiligheid in het land van herkomst – niet als mogelijkheid gezien.

Gevolgen van een ongedocumenteerd verblijf

Onderzoek onder voormalige amv’s zonder rechtmatige verblijfsstatus laat zien dat hun leefomstandigheden naar Nederlandse maatstaven uitermate slecht zijn²². Veel van hen geven aan mentale problemen te hebben, en tegelijkertijd is passende zorg niet altijd toegankelijk voor hen. Hoe langer deze jongvolwassenen ongedocumenteerd in Nederland leven, hoe meer de mentale klachten toe lijken te nemen.

Zie onderstaande links voor meer relevante informatie bij afgewezen aanvragen:

• Gezondheid en zorg voor mensen die ongedocumenteerd zijn - Pharos
• Bewogen terugkeer - Pharos
• Vergoeding van zorg aan onverzekerden - SKGZ