Factsheet

Diabetes bij mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden

Diabetes type 2 is een van de meest voorkomende chronische ziekten in Nederland. Diabetes zorgt voor veel andere problemen, zoals hart- en vaatziekten, oogproblemen of nierschade. Ruim 1,2 miljoen Nederlanders hebben diabetes. Negen op de tien mensen met diabetes hebben diabetes type 2. De kans op diabetes type 2 wordt vergroot door onder andere te weinig lichaamsbeweging, overgewicht, ongezond eten, roken, chronische stress en ouderdom.

In westerse landen komt diabetes type 2 twee tot vijf keer meer voor onder mensen met een lage opleiding en met een migratie-achtergrond(1).

Veel van hen hebben beperkte gezondheidsvaardigheden. In Nederland hebben een op de drie mensen beperkte gezondheidsvaardigheden (Nivel, 2018). Dat wil zeggen dat ze moeite hebben met het vinden, begrijpen en toepassen van informatie over gezondheid. Het is van belang dat deze patiënten met diabetes beter en op maat geïnformeerd en begeleid worden. In dit factsheet leest u feiten, cijfers en tips met betrekking tot diabetes en zelfmanagement bij mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden.

Opleidingsniveau

Diabetes komt in Nederland meer voor bij laagopgeleide mensen dan onder mensen met een hoger opleidingsniveau (zie tabel 1).

Tabel 1. Diabetes in Nederland in 2017 naar hoogst behaalde onderwijsniveau bij personen ouder dan 25 jaar.

Diabetes
totaaltype 1type 2
Onderwijsniveau%%%
Basisonderwijs14,22,511
Vmbo, mbo1, avo9,218,2
Havo, vwo, mbo51,33,8
Hbo, wo bachelor4,10,73,3
Wo, master, doctor2,50,22,3
Onbekend11,41,110,3

Centraal Bureau voor de Statistiek, Den Haag/Heerlen 3-10-2018

De invloed van etnische herkomst

De prevalentie van diabetes type 2 is bij mensen met een Turkse afkomst ongeveer twee keer zo hoog, bij mensen met een Marokkaanse afkomst tweeënhalf tot drie keer zo hoog en bij Hindoestanen drie tot ruim vier keer zo hoog als bij autochtone Nederlanders (1,2). Bij mensen van Hindoestaans-Surinaamse afkomst boven de 60 jaar heeft zelfs 37% diabetes. Daarnaast zien we dat vluchtelingen, asielzoekers en andere niet-westerse migranten ook meer kans hebben op het krijgen van diabetes type 2. Vooral mensen afkomstig uit Syrië, Afghanistan, Iran en Somalië hebben een ruim twee keer hogere kans hierop(3).

Zelfmanagement is een probleem

Voor patiënten met beperkte gezondheidsvaardigheden is het niet eenvoudig om eigen regie te nemen over hun gezondheid. Diabetes type 2 is een complexe chronische aandoening die aanspraak doet op veel basisvaardigheden (lezen, rekenen) van de patiënt. Patiënten moeten daarnaast inzicht hebben in hun ziekteproces, maar ook begrijpen welke complicaties of klachten te maken hebben met hun diabetes. Daarnaast moeten ze hier dan ook gerichte actie op ondernemen.

Verschillen in leefstijl (onder andere weinig bewegen, andere voedingsgewoonten), sociale en psychische problemen en leven in armoede (problemen met transport, met het regelen van verlof, kinderopvang, in aanvulling op financiële problemen) (4–6) maken het omgaan met diabetes moelijker voor deze groep.

Voor patiënten met een migratie-achtergrond spelen verder nog cultuur en religie,  langdurige vakantie naar het land van herkomst,  een gebrekkige communicatie  en weinig ondersteuning in de sociale omgeving (7) een rol in het zelfmanagement van diabetes.

Echter, goed zelfmanagement bij diabetes leidt tot betere glycemische controle, betere metabolische waarden en een betere controle van gewicht, de belangrijkste voorspellers van complicaties [18, 7]. Voor mensen met diabetes type 1 is, vanwege hun insulineafhankelijkheid, zelfzorg een noodzaak en geen vrijblijvende optie meer. Voor mensen met diabetes type 2 geldt dit in iets mindere mate [17].Maar het is duidelijk dat de ondersteuning van zelfmanagement meer aandacht vraagt bij lagere SES-groepen [20].

Veel van de in Nederland ontwikkelde interventies voor diabetespatiënten lijken minder geschikt en sluiten minder goed aan bij mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden of een laag opleidingsniveau.

Feiten en cijfers

11%

De prevalentie van Diabetes Mellitus is 11% onder mensen met basisonderwijs als hoogste opleiding. Bij mensen met een WO opleiding is dat 2,3%

1:3

In Nederland heeft een op de drie mensen beperkte gezondheidsvaardigheden

Feiten en cijfers

Diabetes

  • In 2017 waren 1.135.100 patiënten met diabetes mellitus bekend bij de huisarts.
  • In 2017 zijn er 60.200 nieuwe patiënten met DM bij de huisarts geregistreerd
  • De prevalentie is het hoogst onder personen van Hindoestaans-Surinaamse afkomst (37% bij personen van 60 jaar en ouder).
  • De prevalentie is hoger bij vrouwen dan bij mannen met een migratie-achtergrond.
  • Bekende DM én onbekende DM komt vaker voor bij lageropgeleiden.

(bron https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/diabetes-mellitus)

Laaggeletterdheid en beperkte gezondheidsvaardigheden

  • In Nederland is heeft een op de drie mensen beperkte gezondheidsvaardigheden.
  • Ruim 2,5 miljoen mensen in Nederland, ouder dan 16 jaar hebben moeite met lezen, schrijven en rekenen.
  • 0,5 miljoen mensen laaggecijferd.
  • Tweederde van de laaggeletterden is van oorsprong Nederlands en 37% is heeft een migratie-achtergrond.

(bron Aanpak laaggeletterdheid Algemene Rekenkamer 2016)

Prevalentie

  • De prevalentie van DM is 11,0 % onder mensen met basisonderwijs als hoogste opleiding.
  • De prevalentie van DM is 2,3 % onder mensen met WO als hoogste opleiding.

(bron CBS 2018)

  • Mensen met een lage opleiding hebben een hoger risico op cardiovasculaire aandoeningen en overlijden, na correctie van risicofactoren, leeftijd en geslacht(8).
  • Rekenvaardigheden die nodig zijn voor insuline-afhankelijke diabetes: Optellen, aftrekken, vermenigvuldigen, delen. “De insulinegevoeligheid is het aantal mmol glucosedaling bij het spuiten van 1 eenheid kortwerkende insuline. De insulinegevoeligheid wordt op de volgende manier berekend: 100 gedeeld door de totale dagdosis insuline. Uw insulinegevoeligheid kunt u samen met uw diabetesverpleegkundige berekenen en aanpassen.” (voorbeeld patiëntenfolder)

Tips voor eerstelijns zorgverleners

  • Veel patiënten hebben moeite met het begrijpen van uitleg: houd informatie kort, gebruik eenvoudige taal en herhaal.
  • Desinteresse of therapieontrouw komen vaak voort uit het niet begrijpen of niet kunnen lezen van informatie: gebruik visueel materiaal (tekeningen, filmpjes).
  • Patiënten hebben weinig kennis over de werking van hun lichaam: geef niet te veel informatie in een keer maar doe het in stapjes.
  • Vraag aan de patiënt per onderdeel of u het goed hebt uitgelegd: laat hem vertellen wat hij of zij nu weet over dit onderwerp (terugvraagmethode).
  • Sluit met adviezen aan bij mogelijkheden en leefwereld van de patiënt.
  • Adviseer actief over (lange) vakanties naar het land van herkomst en ramadan.

Handboek Diabetes in eenvoudig Nederlands en Arabisch

‘Ik heb diabetes, wat kan ik doen?’ Een praktisch handboek voor diabetespatiënten met daarin korte teksten in eenvoudig Nederlands, ondersteunt met heldere afbeeldingen. Hierbij hoort een handleiding voor zorgprofessionals hoe ze dit handboek kunnen inzetten bij hun diabetespatiënten. Dit handboek is ook vertaald in het Arabisch.

‘Ik heb diabetes, wat kan ik doen?’ – eenvoudig Nederlands en Arabisch

Meer informatie

Training Effectief communiceren met laaggeletterden

Leren herkennen van een patiënt of cliënt die laaggeletterd is en in staat zijn jouw vragen, informatie en adviezen beter aan te sluiten op het scholingsniveau en niveau Nederlands van de patiënt.
Naar de training

Training Zorg in eigen hand

Een training voor zorgverleners die coachende vaardigheden willen ontwikkelen gericht op patiënten met beperkte gezondheidsvaardigheden met een chronische aandoening.
Naar de training

Begrijpjelichaam.nl

Eenvoudige consult-ondersteunende illustraties over de werking van het lichaam.
Begrijpjelichaam.nl

Huisarts-migrant.nl

Dé website voor huisartsen en andere zorgverleners met vragen over zorg en gezondheid voor migranten, vluchtelingen en patiënten met beperkte gezondheidsvaardigheden.
Huisarts-migrant – info over diabetes

diversiteitindiabetes.nl

Deze website biedt behandelaars in de 1e en 2e lijn handvatten om in de spreekkamer te gebruiken voor de behandeling van en advisering aan diabetespatiënten van niet westerse-afkomst en laaggeletterden.
Diversiteitindiabetes.nl

Preventie en zorg chronische aandoeningen

Bronnen

  1. Uitewaal P. Diabetes mellitus. In: Zorg voor laaggeletterden, migranten en sociaal kwetsbaren in de huisartsenpraktijk Muisenbergh M van den, Oosterberg E. 2016. p. 243–8.
  2. Ujcic-Voortman JK, Schram MT, Jacobs-van der Bruggen MA, Verhoeff AP, Baan CA. Diabetes prevalence and risk factors among ethnic minorities. Eur J Public Health. 2009 Oct;19(5):511–5.
  3. Haker F. Kennissynthese gezondheid van nieuwkomende vluchtelingen en indicaties voor zorg, preventie en ondersteuning [Internet]. 2016. Available from: http://www.pharos.nl/documents/doc/kennissynthese gezondheid van nieuwkomende vluchtelingen en indicaties voor zorg preventie en ondersteuning.pdf
  4. Anderson D, Christison-Lagay J. Diabetes self-management in a Community Health Center: Improving health behaviors and clinical outcomes for underserved patients. Clinical Diabetes. 2008.
  5. Glazier RH, Bajcar J, Kennie NR, Willson K. A systematic review of interventions to improve diabetes care in socially disadvantaged populations. Diabetes Care. 2006.
  6. Idenburg PJ, Schaik M van WI de. Diagnose 2025: Over de toekomst van de Nederlandse diabeteszorg. 2012.
  7. van Deursen AJAM  van DJ. Trendrapport internetgebruik 2012. Een Nederlands en Europees perspectief. Enschede; 2012.
  8. Blomster JI, Zoungas S, Woodward M, Neal B, Harrap S, Poulter N, et al. The impact of level of education on vascular events and mortality in patients with type 2 diabetes mellitus: Results from the ADVANCE study. Diabetes Res Clin Pract. 2017 May;127:212–7.