Infosheet
Vroegsignalering mentale problemen bij mensen die gevlucht zijn
Risico op klachten
Mensen die gevlucht zijn beschikken over een grote veerkracht. Het is belangrijk deze veerkracht te erkennen, te behouden en waar mogelijk te versterken. Tegelijkertijd hebben zij een verhoogd risico op (mentale) gezondheidsproblemen door ervaringen vóór, tijdens en na de vlucht. Bijvoorbeeld door gebeurtenissen in het land van herkomst, de vlucht zelf en tijdens de asielprocedure en inburgering in Nederland. Lees hier meer over meer over in de infosheet Gezondheid en gezondheidsrisico’s statushouders.
Mentale gezondheid is voor iedereen anders
De (mentale) gezondheid van mensen die gevlucht zijn verschilt sterk van persoon tot persoon. Niet iedereen ervaart dezelfde uitdagingen of klachten. Of iemand mentale of psychische problemen ontwikkelt, hangt af van de balans tussen belastende en beschermende factoren. Deze balans is voor iedereen anders en niet altijd voorspelbaar.
Factoren die invloed hebben op de mentale gezondheid
De ervaring van (gedwongen) migratie kan op verschillende niveaus invloed hebben op de mentale gezondheid. Veel mensen die gevlucht zijn, hebben te maken gehad met ingrijpende veranderingen en verliezen, zoals het achterlaten van (een deel van) familie en vrienden, hun huis en een vertrouwde omgeving en hun eigendommen. Deze ervaringen van verlies kunnen een grote impact hebben op hun welzijn en daardoor bijdragen aan het verslechteren van hun mentale gezondheid.
Groepen met een verhoogd risico op mentale klachten
Sommige groepen, zoals ouderen, minderjarigen, zwangere vrouwen, alleenstaande vrouwen (met of zonder kinderen) en mensen die marteling of seksueel geweld hebben meegemaakt, hebben gemiddeld meer psychische klachten dan andere mensen met een vluchtachtergrond. Daarnaast kunnen individuele factoren, zoals rouw, verlies of traumatische ervaringen, ook van invloed zijn op de mentale gezondheid.
Het belang van vroegsignalering
Om mensen met psychische klachten passende begeleiding en ondersteuning te kunnen bieden, is het belangrijk om signalen vroeg te herkennen. Mensen met een vluchtachtergrond zijn niet altijd bekend met mentale klachten, of vinden het moeilijk om hierover te praten. Daardoor blijven klachten soms onopgemerkt.
Invloed op het dagelijkse functioneren
Mentale klachten kunnen een negatieve invloed hebben op het dagelijkse functioneren. Mensen die veel stress ervaren, piekeren of slecht slapen, kunnen bijvoorbeeld moeite hebben met concentreren, informatie onthouden en nieuwe dingen leren.
Tijdens de asielaanvraag
Dit kan gevolgen hebben voor de eerste periode na aankomst in Nederland, bijvoorbeeld in de asielprocedure of bij het volgen van taallessen. Mensen die asiel hebben aangevraagd (asielzoekers) en tegelijkertijd mentale klachten ervaren, kunnen het lastiger vinden om gebeurtenissen te herinneren of hun verhaal gestructureerd te vertellen. Dit is van belang voor een goede beoordeling van een asielaanvraag.
In de gemeente
Voor statushouders kunnen mentale problemen impact hebben op hun inburgering, het leren van de Nederlandse taal en het opbouwen van een nieuw leven. Juist daarom is vroegsignalering belangrijk: hoe eerder signalen worden herkend, hoe sneller passende ondersteuning kan worden ingezet.
Iedereen kan signalen herkennen
Iedereen kan mentale klachten signaleren; je hoeft hiervoor geen medisch professional te zijn. Juist ook maatschappelijk begeleiders, taaldocenten, vrijwilligers of klantmanagers kunnen vaak goed signaleren hoe het met iemands gezondheid gaat, omdat zij intensief contact hebben en zien hoe iemand dagelijks functioneert.
Protect: hulpmiddelen voor vroegsignalering
Om het signaleren van en het gesprek over mentale of psychische klachten te ondersteunen, hebben we samen met Europese partners de Protect-vragenlijst ontwikkeld. Deze tien vragen helpen om mentale gezondheid op een laagdrempelige manier bespreekbaar te maken. Daarnaast geven ze een eerste indicatie van de ernst van de klachten en of gerichte preventie of zorg nodig is.
De Protect-vragen zijn geen diagnostisch instrument. Wel bieden ze houvast om tijdens gesprekken vragen te stellen en te spreken over psychische klachten. En kan het een start zijn om door te praten over welzijn, zelfzorg en beschikbare ondersteuning en zorg. De vragen kunnen gebruikt worden tijdens een regulier gesprek of bijvoorbeeld een begeleidingsgesprek.
- Val je vaak moeilijk in slaap?
- Heb je vaak last van nachtmerries?
- Heb je vaak hoofdpijn?
- Heb je vaak last van lichamelijke pijnklachten?
- Word je snel en gemakkelijk boos?
- Denk je vaak terug aan pijnlijke ervaringen in het verleden?
- Voel je je vaak bang of angstig?
- Vergeet je vaak gewone dagelijkse dingen?
- Valt je op dat je steeds minder interesse hebt in dingen?
- Heb je moeite om je te concentreren?
Meer uitleg over de achtergrond en het gebruik van de Protect vragen vind je op de pagina Protect-vragen van Pharos.
Wat kun je doen na signalering?
Wanneer je inschat dat er een risico is op psychische klachten, is het belangrijk om samen te bespreken welke ondersteuning passend is. De huisarts is de poortwachter voor zorg. Hij of zij kan meedenken over passende hulp, een diagnose stellen en zo nodig doorverwijzen naar andere hulpverleners.
Bespreek hoe iemand zelf aankijkt tegen de klachten en welke kennis er is over stress, zelfzorg en mogelijkheden voor hulp. Gebruik hiervoor de folder ‘Wat is stress en wat kun je doen?’, die beschikbaar is in meerdere talen.
Wil je meer uitleg geven over stress en de invloed daarvan op het dagelijks leven? Gebruik dan de video’s en praatkaarten van ‘Begrijp je stress’.
Zingeving, sociale contacten en een vaste dagstructuur zijn beschermende factoren voor de mentale gezondheid en veerkracht. Vraag wat iemand leuk of zinvol vindt om te doen en denk mee over mogelijkheden om hier actie in te blijven. Denk bijvoorbeeld aan:
- bewegen;
- vrijwilligerswerk;
- hobby’s of creatieve activiteiten.
Deze ‘normale’ activiteiten kunnen structuur, afleiding en plezier bieden, ook wanneer iemand geen professionele hulp wil.
Mensen die nieuw zijn in Nederland, zijn niet altijd bekend met de rol van de huisarts en de manier waarop zorg is georganiseerd. Uitleg hierover kan helpen om zorg toegankelijker te maken. Gebruik hiervoor de materialen Infographic eerstelijnszorg (in meerdere talen) en Module Gezond Leven.
In sommige gemeenten worden preventieve interventies voor mentale gezondheid aangeboden voor mensen met een vluchtachtergrond. Deze interventies zijn gebundeld in de gids ‘Preventieve interventies mentale gezondheid voor mensen met vluchtachtergrond’. Groepsactiviteiten kunnen helpen om ervaringen te delen, steun te vinden bij anderen en te beseffen dat iemand niet alleen is. Bekijk wat het aanbod is binnen jouw eigen gemeente.
Hulp bij mentale problemen is niet voor iedereen vanzelfsprekend. Mensen die gevlucht zijn, zijn vaak onbekend met de mogelijkheden voor ondersteuning bij mentale klachten. Ook kan er stigma op dit soort klachten rusten. Voor veel mensen is ondersteuning van de huisarts en de POH-GGZ laagdrempeliger dan van de GGZ.
Mensen met een vluchtachtergrond kunnen om verschillende redenen (nog) niet toe zijn aan hulp. Respecteer dit en oefen geen druk uit. Blijf wel luisteren, normaliseren en informatie geven over wat iemand zelf kan doen en welke ondersteuning beschikbaar is, als zij daar later behoefte aan hebben.
Wanneer specialistische hulp nodig is
Soms zijn de klachten ernstig of langdurig. In dat geval kan de huisarts verwijzen naar specialistische geestelijke gezondheidszorg (GGZ). Het helpt om uit te leggen wat een behandeling inhoudt en wat iemand kan verwachten. Bijvoorbeeld dat het bespreken van moeilijke ervaringen in het begin lastig kan zijn, omdat dit soms emoties of herinneringen oproept. Maar dat dit ook kan bijdragen aan het verwerken van pijnlijke gebeurtenissen en het verminderen van klachten.
Jouw rol maakt verschil
Je kan soms het gevoel hebben dat je weinig kunt betekenen. Maar er zijn, luisteren, belangstelling tonen, normaliseren en meedenken over passende ondersteuning kunnen al van grote waarde zijn. Hiermee kun je bijdragen aan iemands welzijn, veerkracht en hun weg naar passende hulp.
Wetenschappelijk onderbouwing Protect vragen
In de afgelopen jaren zijn er meerdere wetenschappelijke studies verricht naar vroegsignalering bij asielzoekers en vluchtelingen, waarbij ook de Protect-vragen zijn meegenomen.
In 2018 verscheen een Engelstalige artikel met de uitkomst van een Duits onderzoek, waarbij de Protect-vragenlijst wordt vergeleken met andere vragenlijst. De conclusie van dit onderzoek is dat de Protect-vragenlijst een valide en betrouwbaar hulpmiddel is voor vroegsignalering van psychische klachten bij vluchtelingen en asielzoekers.
In 2025 is in Iers onderzoek de bruikbaarheid van de Protect-vragenlijst voor de opsporing van PTSS en depressie in de zorg onderzocht. En daar scoort de Protect-vragenlijst als zeer bruikbaar voor dit doel.
In twee andere studies naar screeningsinstrumenten voor PTSS bij asielzoekers en vluchtelingen zijn de Protect-vragen ook onderzocht samen met andere instrumenten.
De iMMO-signaleringslijst
De signaleringslijst van het Instituut voor Mensenrechten en Medisch Onderzoek (iMMO) voor signalering van lichamelijke en psychische klachten bouwt voort op de Protect-vragen. iMMO richt zich op het doen van Forensisch Medisch Onderzoek bij asielzoekers die stellen gemarteld te zijn en geweld hebben ondergaan voordat zij vluchten. Deze lijst is specifiek gericht op het signaleren ten behoeve van de asielprocedure. Zie voor meer informatie Medische zaken in de asielprocedure en de website van iMMO.