Infosheet

Zorg voor Oekraïense vluchtelingen

Meer weten over zorg voor Oekraïnse vluchtelingen? Deze infosheet toont feiten en cijfers over Oekraïense vluchtelingen en zaken waar je als zorgprofessional op moet letten, zoals de meest voorkomende gezondheidsrisico’s.  Lees hier ook over vaccinaties, tolken, basisregistratie en werkvergunningen voor Oekraïense vluchtelingen.

Feiten en cijfers

  • Op 24 februari 2022 startte Rusland een grootschalige oorlog in Oekraïne. Oekraïne is een land in Oost-Europa, het heeft 44.3 miljoen inwoners; de hoofdstad is Kyiv.
  • Miljoenen Oekraïners zijn op de vlucht binnen en buiten Oekraïne. Raadpleeg de UNHCR voor recente cijfers.
  • Meer informatie over beschikbare opvang, financiële ondersteuning en hulp aan Oekraïnse vluchtelingen in Nederland.
  • Nederland ontving tot nu toe bijna 45.000 vluchtelingen. De verwachting is dat er meer dan 50.000 naar Nederland zullen komen.
  • Een groot deel van de vluchtelingen zijn vrouwen en kinderen. Zij zijn erg kwetsbaar, zowel tijdens de vlucht als daarna. Verschillende organisaties (waaronder de UNHCR) spreken hun zorgen uit over mensensmokkelaars die actief zijn. Er is een grote groep vrouwen die zwanger is en begeleiding nodig heeft. Zij zijn niet bekend met de zorg van verloskundigen; in eigen land wordt zwangerschapszorg in het ziekenhuis verleend.

Kinderen

Voor de kinderen van 0 – 4 jaar is kinderopvang beschikbaar. Kinderopvang Totaal is een actieve lokale partner rond het kind en kan dus van grote betekenis zijn voor deze vluchtelingenkinderen. Meer informatie over voorwaarden, vind je op de website van Kinderopvang Totaal,

De kinderen vanaf 4 jaar zijn leerplichtig. Voorbereidingen voor het onderwijs worden nu getroffen. Websites van LOWAN over voortgezet onderwijs en primair onderwijs informeren over hoe dit op scholen en in de gemeente het beste aangepakt kan worden.

Registratie

Alle Oekraïense vluchtelingen moeten zich melden bij de gemeente via de Basisregistratie Personen.

Werkvergunning

Oekraïners kunnen sinds 1 april 2022 zonder werkvergunning aan de slag in Nederland. De actuele informatie hierover is te vinden op de website van VluchtelingenWerk Nederland.

Zorgkosten bij de zorg voor Oekraïense vluchtelingen

Voor het overgrote deel van de vluchtelingen uit Oekraïne geldt dat zij op grond van de Europese Richtlijn tijdelijke bescherming rechtmatig verblijf hebben in Nederland. Voor de meesten geldt ook dat zij geen zorgverzekering (in Nederland) hebben afgesloten of kunnen afsluiten. Vanaf 1 juli 2022 treedt de Regeling Medische zorg Ontheemden uit Oekraïne (RMO) in werking voor de vergoeding van zorg voor Oekraïners. Deze regeling kent hetzelfde zorgpakket als het al bestaande pakket voor asielzoekers (RMA). Naast de zorg uit het basispakket, wordt aanvullende zorg vergoed zoals mondzorg bij pijnklachten, abortuszorg en anticonceptie. De zorgverlener declareert de zorgkosten volgens het reguliere declaratiesysteem van de zorgverlener. Om zorg voor Oekraïense vluchtelingen te declareren via de RMO, is een burgerservicenummer (bsn) noodzakelijk. Oekraïners met een bsn zijn sinds 1 augustus 2022 terug te vinden in de verzekeringsgegevens.

Ontheemden zonder bsn

Voor alle ontheemden zonder BSN blijft de CAK regeling beschikbaar. De zorgaanbieder kan de kosten declareren bij het CAK op basis van de subsidieregeling medisch noodzakelijke zorg aan onverzekerden. De subsidieregeling verwijst naar artikel 11, Zorgverzekeringswet. Zorg uit het basispakket wordt vergoed. Langdurige zorg niet. Op termijn wordt het mogelijk om ook deze declaraties via het reguliere (digitale) declaratiesysteem te declareren bij het CAK. Voor het indienen van declaraties is de meldingsplicht komen te vervallen bij het meldpunt onverzekerden.

Kortlopende arbeidscontracten

Tot op heden moest een Oekraïense vluchteling die in Nederland werkt een Nederlandse zorgverzekering afsluiten op grond van de Zorgverzekeringswet (Zvw). Voor ontheemden die werken, is besloten dat de verzekeringsplicht vanaf 1 augustus 2022 niet meer wordt gehandhaafd zolang zij onder de EU-beschermingsrichtlijn vallen. Dit vanwege de vaak kortlopende arbeidscontracten. Ontheemden hoeven dan sinds 1 augustus 2022 geen zorgverzekering meer af te sluiten. Van ontheemden die al een zorgverzekering hadden, is deze per 1 augustus beëindigd. Zij vallen dan onder de Regeling Medische zorg Ontheemden uit Oekraïne (RMO).

Lees meer over de regelingen over de vergoeding van zorg voor Oekraïnse vluchtelingen op de website van de Rijksoverheid.

Het is de bedoeling dat mensen zich inschrijven in de Basisregistratie Personen (BRP), zodat er meer zicht komt op wie zich waar bevindt. Hierdoor kunnen zij ook door de GGD worden uitgenodigd voor een corona-vaccinatie. Dat geldt ook voor het Rijksvaccinatieprogramma en de JGZ-intake voor kinderen.

Opleiding

De Oekraïners zijn over het algemeen goed opgeleid. Het grootste deel heeft lager en middelbaar onderwijs doorlopen. De officiële taal in Oekraïne is het Oekraïens. Het is een Slavische taal, net als het Russisch. Het Oekraïens gebruikt het cyrillisch schrift. Ongeveer 90% van de Oekraïners beheerst het Russisch op een bepaald niveau. Er is een grote groep die (wat) Engels of Duits spreekt. Met name jonge Oekraïners zijn goed digitaal vaardig.

Waar moet je op letten als zorgprofessional bij de zorg voor Oekraïnse vluchtelingen?

  • Lang niet alle vluchtelingen hebben direct psychische hulp nodig na traumatische ervaringen. Maar veel mensen hebben natuurlijk wel te maken met stress en zorgen. Zij lopen een verhoogd risico om klachten te krijgen, zoals angst, depressie en slecht slapen. Om mogelijke klachten bespreekbaar te maken, kun je gebruikmaken van de folder ‘als je slecht slaapt en stress hebt…’, vertaald in het Oekraïens.
    Ook kun je problemen bespreekbaar maken en de ernst van de problematiek in kaart brengen met bijvoorbeeld de Protect vragenlijst. Als de problematiek ernstig is en niet past bij de aanpak in de eerstelijn, dan is verwijzing naar een specialist (ggz) nodig.
  • Oekraïners die gelijk in een gemeente zijn komen wonen, hebben geen korte intake gehad bij het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA). Het is van belang een dergelijke intake te organiseren, vanwege eventueel direct benodigde medische behandeling, COVID-19 en de check op tuberculose. Hierbij kan GGD-GHOR mogelijk een rol spelen.
  • Voor het overgrote deel van de vluchtelingen uit Oekraïne geldt dat zij rechtmatig verblijf hebben in Nederland op grond van de Europese Richtlijn tijdelijke bescherming. Voor de meesten geldt dat zij geen zorgverzekering (in Nederland) hebben afgesloten of kunnen afsluiten. De zorgaanbieder kan de kosten declareren bij het CAK op basis van de subsidieregeling medisch noodzakelijke zorg aan onverzekerden. De subsidieregeling verwijst naar art. 11, Zvw. Zorg uit het basispakket wordt vergoed. Langdurige zorg niet, hiervoor moeten nog afspraken worden gemaakt. Een andere wijze waarop de zorgkosten kunnen worden gedeclareerd, wordt uitgewerkt. In deze fase is declaratie via het CAK de enige mogelijkheid.

De meest voorkomende gezondheidsrisico’s

De levensverwachting van Oekraïense mannen is 64,7 jaar en die van vrouwen 76,5 jaar. Hart- en vaatziekten en levercirrose zijn de meest voorkomende doodsoorzaken. Tot de grootste gezondheidsrisico’s behoren hoge bloeddruk, diabetes en een hoog alcohol gebruik. Lees meer over de risico’s bij zorg voor oekraïense vluchtelingen.

Schildklierhormoon

Vluchtelingen uit centraal-Oekraïne hebben vaak een gebrek aan schildklierhormoon, als gevolg van de kernramp in Tsjernobyl in 1986. Zij hebben een hoge dosis thyroxine nodig (het schilklierhormoon). Oekraïense vluchtelingen met diabetes hebben ontregelde bloedsuikers door gebrek aan medicatie tijdens de vlucht of door stress van de reis. Voor informatie over hiv en aids, bekijk de alinea Infectieziekten verderop in deze tekst.

Preventie bij de zorg voor Oekraïense vluchtelingen

De gezondheid van nieuwkomers is positief te beïnvloeden door in te zetten op preventie in brede zin:

  • mensen snel wegwijs maken;
  • voorlichting;
  • vroegsignalering;
  • laagdrempelige voorzieningen, en;
  • goede zorg.

Ook is het van grote invloed op de gezondheid om een zinvolle dagbesteding te hebben, zoals werk, opleiding of andere vorm van participatie. En het gevoel hebben erbij te horen.

Kinderen en jongeren

De meeste kinderen die gevlucht zijn, ontwikkelen zich goed. Maar een deel heeft een verhoogd risico klachten te krijgen. Ondersteuning is gericht op herstel van het normale leven. Het gaat om stabiliteit in de opvangsituatie, structuur en dagbesteding, sociale contacten, gebruikmaken van lokale voorzieningen. Een prettige woonomgeving, naar school kunnen gaan en ondersteuning kan deze kinderen helpen. Zo snel mogelijk weer naar school kunnen en een positieve schoolervaring, verkleint de kans op problematiek.

Jeugdgezondheidszorg

Belangrijk is dat deze kinderen snel in de jeugdgezondheidszorg terechtkomen voor reguliere zorg, inhaalvaccinaties en eventueel extra aandacht. Er zijn veel verschillende manieren waarop deze kinderen in beeld kunnen komen bij de JGZ:

Oekraïners met documenten krijgen een bsn waarmee een digitaal dossier wordt aangemaakt. Het is belangrijk om actief aan gezinnen te adviseren zich te registreren bij de gemeente. Kinderen zonder documenten kunnen door een bijzondere regel ook worden ingeschreven. Zie de oplegger bij de JGZ-handreiking voor vluchtelinggezinnen voor meer informatie over Oekraïense kinderen en jongeren.

Of bekijk de informatie voor Oekraïense ouders in het Oekraïens.

Alleenstaande Minderjarige Vreemdelingen

Onder de huidige vluchtelingen uit Oekraïne bevinden zich ook kinderen zonder begeleiding: alleenstaande minderjarige vreemdelingen (AMV). Zij lopen een groot risico slachtoffer te worden van geweld, misbruik of uitbuiting. Het is dus belangrijk deze doelgroep goed in de gaten te houden en ervoor te zorgen dat ze op een veilige plek terechtkomen. Hierbij is het van belang dat er in de opvang specifieke begeleiding en aandacht is voor hen. Lees meer over de opvang van AMV’s.

Psychische klachten

Onder invloed van hun ervaringen in het land van herkomst en onderweg, is er een hoger risico op psychische klachten, PTSS en depressie. Net zoals bij andere vluchtelingen. De meest voorkomende symptomen na een traumatische gebeurtenis zijn:

  • shock;
  • ontkenning of ongeloof;
  • slecht slapen;
  • concentratieproblemen;
  • boosheid en agressief gedrag;
  • isoleren;
  • meer drinken.

Posttraumatisch stresssyndroom klachten kunnen binnen een maand na de traumatische gebeurtenis voorkomen, maar soms pas na een aantal jaren na het trauma.

Psychosociale ondersteuning

Veel Oekraïense vluchtelingen hebben familie achtergelaten in Oekraïne. Ook hier geldt dat het belangrijk is om een luisterend oor te bieden. Als er meer psychosociale ondersteuning nodig is bij de zorg voor oekraïense vluchtelingen, kan contact gezocht worden met ARQ, wereldpsychologen.nl of met Samo Pomi (deze site is ook beschikbaar in het Oekraïens). Er zijn psychologen verbonden aan deze netwerken die Oekraïens spreken.

Seksuele en reproductieve gezondheid

Veel gevluchte Oekraïense vrouwen zijn zwanger. Zwangerschapsbegeleiding wordt in Oekraïne in het ziekenhuis verleend, Men is in het algemeen niet bekend met de zorg door een verloskundige. In Oekraïne komen veel tienerzwangerschappen voor. Er wordt nauwelijks seksuele voorlichting gegeven en het gebruik van anticonceptie is lager dan in Nederland. Vooral onder jongeren is het gebruik laag van anticonceptie en condooms. In Oekraïne kan men anticonceptiemiddelen zonder recept van de arts bij de apotheek halen. Voorlichting over goed gebruik van de anticonceptiemiddelen ontbreekt vaak.

Ook komen er veel seksueel overdraagbare aandoeningen (soa) voor. Volgens het Oekraïense ministerie van Gezondheid zijn er per jaar 400.000 gevallen van gonorroe, chlamydia, herpes, candida en trichomonas, op een bevolking van 44 miljoen. Belangrijk dus om hier aandacht aan te besteden bij de zorg voor oekraïense vluchtelingen.

Mondzorg

Mondzorg is alleen mogelijk bij acute zeer ernstige pijn en kauwklachten. De gemeente maakt afspraken met tandartsen voor noodhulp. Mondzorg voor 0-18 valt wel onder het basispakket van de zorg. De Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Tandartsen heeft praatplaten ontwikkeld om te communiceren en instructies te geven.

Zwemveiligheid

Net als voor andere vluchtelingen of nieuwkomers geldt voor Oekraïense vluchtelingen dat zij minder goed kunnen zwemmen dan mensen met een Nederlandse achtergrond. Zij zijn niet bekend met de gevaren van het zwemmen in open water. Lees meer informatie, adviezen en tips voor gemeenten gericht op het vergroten van zwemveiligheid.

Medicijngebruik en uitleg in het Oekraïens

De Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie (KNMP) heeft de toelichting en het gebruik van de 50 meest gebruikte medicijnen vertaald in het Oekraïens om te ondersteunen bij de zorg voor Oekraïense vluchtelingen.

Infectieziekten

Het is van belang rekening te houden met (uitbraken van) infectieziekten die wij in Nederland (nog) zelden zien. Dit als gevolg van een vaak lage vaccinatiegraad van Oekraïense vluchtelingen, en situaties waarin mensen soms met grote groepen langdurig in kleine ruimtes bij elkaar zijn geweest (schuilkelders of opvanglocaties). Bekijk de handreiking infectieziekten voor zorgprofessionals van het RIVM.

Corona

De vaccinatiegraad in Oekraïne is laag. Ongeveer 35% heeft de basisserie corona-vaccinatie (de primaire serie) toegediend gekregen. Minder dan 2% heeft een boostervaccinatie gehad. Verwijzen naar GGD zonder afspraak, kan via prikkenzonderafspraak.nl.

Vluchtelingen uit Oekraïne worden niet standaard gescreend op corona en op andere infectieziektes bij aankomst in Nederland of op een opvanglocatie.

Motiveer kwetsbare personen (ouderen, mensen met onderliggend lijden) om te vaccineren. In Oekraïne zijn de volgende vaccins goedgekeurd: Spikevax, Comirnaty, Ad26.Cov2.S, Vaxzevria, Covischield en Coronavac.

Polio

De vaccinatiegraad voor polio in Oekraïne is lager dan in Nederland (afhankelijk van de regio 50-85%). Eind 2021 heeft Oekraïne 2 kinderen gemeld met poliomyelitis (met acute slappe verlamming) en er zijn 19 contacten positief getest op circulating Vaccine Derived Polio Virus type 2 (cVDPV2). Hierdooris er officieel sprake van een cVDPV2-uitbraak. De kans op het daadwerkelijk treffen van een patiënt met klachten door polio, wordt laag ingeschat. Als bij diarree diagnostiek wordt ingezet, vraag dan ook enterovirus (polio) aan.

Mazelen en rodehond

De mazelen- en rubellavaccinatiegraad in Oekraïne is ook relatief laag (< 85%). Beide ziekten zijn endemisch in Oekraïne. Houd rekening met een verhoogde kans op mazelen, of (in mindere mate) op rubella (bijvoorbeeld bij kinderen met exantheem).

Tuberculose

In Oekraïne worden kinderen al vroeg (vanaf 6 weken) ingeënt tegen tuberculose (BCG-vaccinatie). Volgens schattingen van de WHO, had Oekraïne in 2020 een tuberculose-incidentie van 73 per 100.000. Naar schatting 20% van de nieuwe tuberculosepatiënten en 33% van de patiënten die eerder voor tuberculose zijn behandeld, heeft een resistente vorm van tuberculose in Oekraïne. Verwijs laagdrempelig voor diagnostiek op tuberculose bij vluchtelingen uit Oekraïne die zich presenteren met klachten die kunnen passen bij tuberculose (hoestklachten > 2 weken, gewichtsverlies, nachtzweten en koorts).

Hiv

In Oekraïne hebben 220.000 mensen hiv. Het aantal nieuwe hiv-infecties daalt niet, maar neemt toe. Oekraïne is het land met de snelst groeiende aidsepidemie van Europa. De belangrijkste oorzaken zijn het delen van vieze naalden bij injecterend drugsgebruik, en seks door druggebruikers met hun partners. De Hiv-vereniging heeft een supportgroep voor mensen met hiv uit Oost-Europa. Lees meer over hulp bij counselling.

Antibioticaresistentie

Antibioticaresistentie komt vaker voor in de Oekraïne. Antibiotica kunnen in Oekraïne zonder recept van een arts bij de apotheek gekocht worden. Goede voorlichting ontbreekt over het gebruik van antibiotica of het opvolgen van de richtlijnen. Houd rekening met falen van antibiotische behandeling. Bij opname in een zorginstelling wordt gescreend op MRSA/BRMO als het gaat om Oekraïense vluchtelingen.

Rabiës

In Europees verband is besloten om coulant om te gaan met de import van ongevaccineerde huisdieren uit Oekraïne. In Oekraïne komt echter nog rabiës voor onder huisdieren. Houd bij beten door dieren uit Oekraïne rekening met een verhoogd risico op rabiës. Neem bij een bijtwond door een dier uit Oekraïne met spoed contact op met de GGD voor een profylactische behandeling van rabiës.

Vaccinaties

Rijksvaccinatieprogramma

Feiten:

  • De vaccinatiegraad tegen RVP-ziekten is laag (mazelen vaccinatiegraad 81,9% in 2020). Daardoor zijn mazelen en rodehond endemisch en zijn er recent ook 2 gevallen van polio vastgesteld. Zwangere vrouwen krijgen geen maternale kinkhoestvaccinatie aangeboden.
  • De vaccinatiegraad tegen COVID-19 is laag (ongeveer 35 % voor de primaire serie en 2 % voor de boostervaccinatie). Bekijk het inhaal vaccinatieadvies RVP voor 0-18 jaar.
  • Dit kan helemaal worden uitgevoerd door de JGZ volgens de inhaalvaccinatieschema’s, beschreven in de richtlijn uitvoering RVP en de beslisboom.

Telefonische tolken bij zorg voor Oekraïense vluchtelingen

In de Nederlandse gezondheidszorg is in de regel geen sprake van een vergoeding voor de inhuur van (telefonische) tolken bij zorg voor Oekraïense vluchtelingen. Gezien de huidige situatie is het wel wenselijk dat een telefonische tolk kan worden ingeschakeld in geval van medische zorg. Door het ministerie van VWS wordt nog gekeken hoe hier invulling aan kan worden gegeven.

Meer lezen?

Factsheets

Bekijk ook de factsheets van Syrische vluchtelingen en Eritrese vluchtelingen.