Een ziekenhuis voor iedereen

Een overzicht met handvatten voor de tweedelijn

Hoe maken we ziekenhuiszorg kwalitatief goed, toegankelijk en effectief voor iedereen? In dit overzicht lees je wat ziekenhuisbesturen, afdelingen kwaliteit, afdelingen communicatie, medische staven, cliëntenraden en individuele zorgverleners kunnen doen om gezondheidsverschillen terug te dringen.

Gezondheidsverschillen door maatschappelijke positie

Sociaaleconomische en etnische verschillen in ziekte en gezondheid zijn systematisch en wereldwijd aangetoond.[1] Mensen met een lage opleiding hebben vaker een lagere levensverwachting, meer chronische aandoeningen, een ongezondere leefstijl en meer psychische klachten dan mensen met een hogere opleiding. Zo leven in Nederland mensen met een lager opleidingsniveau (basisonderwijs + vmbo) gemiddeld 6 jaar korter dan mensen met een hoger opleidingsniveau (hbo of universitaire opleiding). Ook voelen mensen met een lagere opleiding en inkomen zich gemiddeld 15 jaar minder gezond dan mensen met een hogere opleiding en meer inkomen.[2] Het percentage mensen met een laag opleidingsniveau dat zich gezond voelt, neemt steeds verder af.[3]

Gezondheidsvaardigheden

Niet alleen de maatschappelijke positie, maar ook de gezondheidsvaardigheden van mensen spelen een belangrijke rol. Circa 29% van de Nederlandse bevolking heeft beperkte gezondheidsvaardigheden. Zij hebben moeite met het verkrijgen, begrijpen en toepassen van informatie over gezondheid.[4] De gezondheidszorg is hierdoor voor deze groep minder toegankelijk en gebruiksvriendelijk. Patiënten maken bijvoorbeeld fouten in vragenlijsten, vermijden vragen en gesprekken of weten niet dat ze een stem hebben in hun zorg of behandeling. Daarbij controleren zorgverleners niet altijd of hun uitleg duidelijk was. Het samen beslissen over relevante keuzes wordt dan bijzonder lastig, terwijl bijna alle mensen graag meebeslissen over hun medische zorg.[5]

Risico’s en kosten voor patiënten en het ziekenhuis

Wanneer patiënten risico lopen en niet de best passende zorg ontvangen, brengt dat kosten mee voor de patiënt (zowel in geld als gezondheid), het ziekenhuis en de maatschappij. Het roept ook ethische vragen op, die raken aan de kansen van mensen op goede gezondheid (het zogenaamde beginsel van equity).[6]

Doel: terugdringen van gezondheidsverschillen

Pharos streeft naar het wegnemen van gezondheidsverschillen die vermijdbaar zijn. We moeten beseffen dat we mensen met een lagere opleiding en/of met beperkte gezondheidsvaardigheden niet altijd op de juiste manier bereiken. Wanneer de zorg meer aandacht heeft voor gezondheidsvaardigheden en gezondheidsverschillen, leidt dat tot meer begrip, betere zorg en meer kwaliteit van leven voor iedereen.

Dit overzicht biedt alle actoren in de tweedelijn praktische handvatten om hieraan te werken. Zo geven we managers en bestuurders van poliklinieken en ziekenhuizen adviezen om ook in beleid en organisatie te werken aan het terugdringen van gezondheidsverschillen. Een belangrijk leidend principe is persoonsgerichte zorg (met aandacht voor begrijpelijke en toegankelijke zorg). Dit principe moet onderdeel worden van visie en beleid. In het hoofdlijnenakkoord medisch-specialistische zorg staat het ook beschreven. [7]

 

Belangrijk is om vanaf de start rekening houden met begrijpelijkheid en toegankelijkheid van gezondheidszorg. De verantwoordelijkheid ligt niet bij één persoon of partij. Laten we er samen voor zorgen dat iedereen kan profiteren van de juiste zorg. Want ieder mens heeft recht op een zo goed mogelijke gezondheid.

 

[1] Marmot, M., Allen, J., Bell, R., Bloomer, E., Goldblatt, P., & Consortium for the European Review of Social Determinants of Health and the Health Divide (2012). WHO European review of social determinants of health and the health divide. Lancet (London, England), 380(9846), 1011–1029 ; Stringhini, S., Carmeli, C., Jokela, M., Avendaño, M., Muennig, P., Guida, F., … LIFEPATH consortium (2017). Socioeconomic status and the 25 × 25 risk factors as determinants of premature mortality: a multicohort study and meta-analysis of 1·7 million men and women. Lancet (London, England), 389(10075), 1229–1237.
[2] StatLine van Centraal Bureau voor de Statistiek (2017). Gezonde levensverwachting; onderwijsniveau. Beschikbaar via: https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/, geraadpleegd op 4-12-2018.
[3] Volksgezondheid Toekomst Verkenning (2018). Trendscenario; levensverwachting. Beschikbaar via: www.vtv2018.nl/Levensverwachting, geraadpleegd op 4-12-2018.
[4] Heijmans, M., Brabers, A., Rademakers, J. (2019). Hoe gezondheidsvaardig is Nederland? Factsheet Gezondheidsvaardigheden – Cijfers 2019. Utrecht: Nivel.
[5] Oosterveld, M., Noordman, J., Rademakers, J. (2019). Samen beslissen in de spreekkamer. Ervaringen en behoeften van mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden. Utrecht: Nivel.
[6] Institute of Medicine (US) Committee on Quality of Health Care in America. (2001). Crossing the Quality Chasm: A New Health System for the 21st Century. National Academies Press (US).
Onderdelen van kwaliteit van zorg en preventie: veiligheid; effectiviteit; patiëntgericht; tijdigheid; efficiëntie; equity. De eerste vijf doelen zijn opgepakt in bijvoorbeeld kwaliteitsmodellen, standaarden en richtlijnen. De aandacht voor equity is echter achtergebleven. Pharos benadrukt dit thema in bijvoorbeeld de publicatie ‘Zorg voor laaggeletterden, migranten en sociaal kwetsbaren in de huisartsenpraktijk’. Zonder expliciete aandacht voor equity zullen gezondheidsverschillen de komende jaren eerder toe- dan afnemen.
[7] Hoofdlijnenakkoord medisch-specialistische zorg 2019 t/m 2022. Beschikbaar via: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2018/04/26/onderhandelaarsakkoord-medisch-specialistische-zorg-2019-t-m-2022

Ziekenhuisorganisatie / polikliniek

1. Visie

Neem aandacht voor gezondheidsvaardigheden en gezondheidsverschillen op in visie en beleid van de organisatie

Mensen zijn verschillend. Besteed aandacht aan diversiteit, de sociale context van patiënt, gezondheidsvaardigheden, en integrale samenwerking in de hele organisatie

Maak aandacht voor gezondheidsvaardigheden en cultuursensitieve zorg onderdeel van kwaliteitsbeleid

Toets interne kwaliteitsmodellen en standaarden op equity/gelijke kansen voor iedereen

Heb aandacht voor diversiteit in brede zin (gezondheidsvaardigheden, cultuur, sekse, leeftijd, religie)

2. Kwaliteitsbeleid

Voeg het kwaliteitskenmerk 'Equity' toe aan kwaliteitsmodellen en monitor en evalueer op patiënttevredenheid en patiëntveiligheid

Verzamel uitkomstinformatie op een manier die iedereen begrijpt

Gebruik keuzehulpen die samen met patiënten met beperkte gezondheidsvaardigheden ontwikkeld zijn

Zorg voor goede randvoorwaarden en financiering

Bespaar kosten door minder no-show of minder afgelaste electieve ingrepen

3. Samenwerken aan kwaliteitsbeleid

Werk samen rond JZOJP, formuleer een visie t.a.v. JZOJP en faciliteer en initieer samenwerking binnen en buiten het ziekenhuis

Versterk onderlinge samenwerking in eigen polikliniek/afdeling

Versterk onderlinge samenwerking in het ziekenhuis

Werk samen met relevante partners in de eerstelijn

Werk samen met gemeente en zorgverzekeraar

Ken de problematiek in de regio, zeker in het kader van JZOJP

4. Communicatiebeleid

Maak gezondheidsvaardigheden en begrijpelijke communicatie een speerpunt van het communicatiebeleid

Agenderen: zorg voor bewustwording in alle lagen van de organisatie

Gebruik begrijpelijke schriftelijke en visuele informatie (uitnodigingsbrieven, patiëntenvoorlichtingsmateriaal, consultondersteunend materiaal)

Tolkenvergoeding

5. Toegankelijkheid

Zorg voor goede toegankelijkheid van het ziekenhuis en de poliklinieken

Maak het ziekenhuis en de poliklinieken makkelijk vindbaar, zorg voor heldere bewegwijzering en zorg voor de mogelijkheid om eenvoudig een afspraak te maken (telefonische triage aanpassen)

Zorg voor digitale toegankelijkheid (denk aan eenvoudig taalgebruik, toegankelijkheid website, e-consult, inzage eigen patiëntendossier)

6. Opleidingsbeleid

Stimuleer en faciliteer deskundigheidsbevordering van alle medewerkers

Bied bij- en nascholing aan in effectieve communicatie en persoonsgericht werken

Promoot samen beslissen onder personeel en patiënten

Stimuleer eigen laaggeschoold personeel hun vaardigheden te vergroten

8. ICT-zorginfrastructuur

Zorg dat dossiers van patiënten op orde zijn en goed uitgewisseld worden

9. Kennisvergroting en onderzoek

X

Includeer ook moeilijk bereikbare groepen in zowel wetenschappelijk als actie-onderzoek

Zet een panel op met patiënten met beperkte gezondheidsvaardigheden die benaderd kunnen worden en gebruik vragenlijsten en methoden waarbij je niemand uitsluit van deelname

Zorgverleners

1. Communicatie

Communiceer begrijpelijk

Communiceer eenvoudig en wees extra alert bij mensen die laaggeletterd of beperkt gezondheidsvaardig zijn

Pas communicatie (en de hoeveelheid informatie) aan op het taal- en begripsniveau van de patiënt, en check bij iedereen of de gegeven informatie begrepen is en de adviezen toepasbaar zijn (gebruik de terugvraagmethode)

Registreer onder andere laaggeletterdheid en anderstaligheid of taalbarrière in dossier van patiënt en geef deze informatie door aan de huisarts en apotheker en andere behandelaars (met toestemming van de patiënt)

Zet tolken in indien nodig

Gebruik begrijpelijk en eenduidig beeldmateriaal

2. Verdiepen

Verdiep je in het leven en de achtergrond van de patiënt in relatie tot de ziekte en betrek de naasten van de patiënt

Werk aan het opbouwen van een vertrouwensrelatie

Sluit aan bij de behoefte, prioriteiten en motivatie van de patiënt

Geef aandacht aan naasten

3. Empowerment

Versterk kennis en vaardigheden bij de patiënt

Gebruik coachende vaardigheden, stimuleer zelfvertrouwen door positieve feedback op wat goed gaat en stel haalbare doelen

Neem beslissingen samen met de patiënt (samen beslissen)

Geef leefstijladviezen die passen in het dagelijks leven van de patiënt

4. Samenwerking

Werk samen met andere zorgverleners in het ziekenhuis en de eerstelijn, en met welzijnsmedewerkers bij patiënten in complexe sociale situaties

Leer samenwerkingspartners persoonlijk kennen, zorg voor korte lijnen tussen tweede- en eerstelijns zorgverleners en maak afspraken over goede overdracht, en sluit aan bij multidisciplinaire overleggen

Breng en houd het dossier van patiënt op orde

Bouw contact op met maatschappelijk werkers in de eerste lijn, schuldhulpverleners, leefstijlcoaches