Infosheet
Kinderen en gezinnen met een vluchtachtergrond
In het kort
Deze infosheet biedt achtergrondinformatie over de gezondheid, ontwikkeling, ondersteuning en het onderwijs van kinderen en gezinnen met een vluchtachtergrond. Ook bevat de infosheet handelingsperspectieven voor professionals en gemeenten.
Over wie gaat deze infosheet?
In deze infosheet hebben we het over ‘kinderen en gezinnen met een vluchtachtergrond’. Daarmee bedoelen we: kinderen en gezinnen die naar Nederland zijn gevlucht en asiel hebben aangevraagd (asielzoekers), een verblijfsvergunning hebben gekregen (statushouders), Oekraïense ontheemden en mensen die al langer in Nederland wonen, waarbij de vluchtervaring nog doorwerkt en impact heeft op hun gezondheid en welzijn.
Het aantal kinderen en waar zij verblijven
Op 1 maart 2025 verbleven er 17.103 minderjarige asielzoekers in Nederland, van deze kinderen zijn er ruim 4.000 als alleenstaande minderjarig vluchteling naar Nederland gekomen. Deze kinderen verblijven in opvanglocaties van het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA), in noodopvanglocaties of in Tijdelijke Gemeentelijke Opvanglocaties (TGO)1,2. In 2024 waren de meeste kinderen in COA-locaties afkomstig uit Syrië, Turkije, Irak, Eritrea en Somalië3. Op 1 maart 2025 waren de meeste amv’s afkomstig uit Syrië, Eritrea en Irak4.
Oekraïense ontheemden
Kinderen en gezinnen die vanuit Oekraïne naar Nederland zijn gevlucht, hebben een andere juridische positie dan mensen die een asielprocedure doorlopen. Zij hebben een Europese status en mogen vrij in de Europese Unie verblijven. Daarom hoeven zij geen asiel aan te vragen. Veel van de informatie in deze infosheet geldt echter ook voor kinderen met een Oekraïense vluchtachtergrond. Bekijk specifieke informatie over zorg en ondersteuning voor Oekraïense vluchtelingen.
Gebruikte termen
Een asielzoeker is iemand die een ander land om bescherming vraagt door een asielverzoek in te dienen. Tijdens de asielprocedure wordt beoordeeld of deze persoon recht heeft op deze bescherming en een vluchtelingstatus kan krijgen. Meer dan 80% van de asielzoekers in Nederland is volgens de Nederlandse overheid vluchteling. Dat betekent dat mensen die hier asiel aanvragen, meestal op de vlucht zijn voor geweld of vervolging. De meeste kinderen in de asielopvang zijn dan ook gevlucht voor bijvoorbeeld oorlog, conflicten, religieuze of etnische vervolging.
Lees meer informatie over asiel aanvragen op de website van VluchtelingenWerk.
Wanneer een asielaanvraag wordt toegekend, krijgt iemand een (tijdelijke) verblijfsvergunning en daarmee een vluchtelingstatus. Dit noemen we 'statushouder'. Begin 2026 wonen er ongeveer 56.000 statushouders in Nederland. Er zijn geen officiële cijfers over het aantal minderjarige kinderen binnen deze groep, maar net als bij mensen die asiel hebben aangevraagd, gaat het naar schatting om ongeveer 30 tot 40 procent. De meeste statushouders komen uit Syrië, Eritrea, Afghanistan en Jemen5.
Verblijf in Nederland
Huisvesting
Een deel van de kinderen (en hun gezinnen) dat in COA-locaties verblijft, heeft een verblijfsvergunning en daarmee recht op huisvesting in de gemeente. Door lange wachttijden voor woningen in veel gemeentes, verblijven zij vaak langer in de asielopvang dan bedoeld.
Tijdelijke woonvormen
Om het huisvestingsproces te versnellen, worden soms tijdelijke woonvormen gecreëerd. Zoals flexwoningen, omgebouwde kantoorpanden of leegstaande schoolgebouwen waar bewoners faciliteiten delen. Ook zijn er de afgelopen jaren een aantal 'doorstroomlocaties' gerealiseerd. Dit zijn tijdelijke plekken voor statushouders, vergelijkbaar met een asielzoekerscentrum (azc).
Verblijfsvergunning voor onbepaalde tijd
Na vijf jaar beoordeelt de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) of iemand nog steeds bescherming nodig heeft. Een verblijfsvergunning voor onbepaalde tijd kan worden aangevraagd als het land van herkomst nog onveilig is en de persoon aan de inburgeringsvereiste voldoet. Dat betekent dat zij zijn geslaagd voor het inburgeringsexamen en een inburgeringsdiploma hebben. In sommige situaties is een vrijstelling of ontheffing hiervan mogelijk.
Met een verblijfsvergunning voor onbepaalde tijd kan vervolgens een aanvraag voor naturalisatie worden gedaan. Na naturalisatie krijgt iemand het Nederlands staatsburgerschap. Lees meer informatie over inburgering bij een verblijfsvergunning en naturalisatie.
Impact van het migratiepact
Sinds 12 juni 2026 gelden nieuwe regels voor asiel en migratie in de Europese Unie, waar ook kinderen met een vluchtachtergrond mee te maken hebben. Deze nieuwe regels komen uit het Europese asiel- en migratiepact.
Nieuwe regels en gevolgen
Kinderen die na 12 juni 2026 aankomen, krijgen te maken met de nieuwe regels van het migratiepact. Deze regels zijn bedoeld om asielprocedures sneller te laten verlopen en kwetsbaarheden eerder te signaleren. Daarnaast is er meer aandacht voor toegang tot onderwijs en voor begrijpelijke informatie voor kinderen6. Voor kinderen kan het positief zijn dat er sneller duidelijkheid komt over hun toekomst. Tegelijkertijd zijn er ook zorgen over de gevolgen van het migratiepact.
Kinderrechtenorganisaties waarschuwen dat sommige procedures erg snel verlopen, terwijl kinderen die oorlog, geweld of een vlucht hebben meegemaakt vaak juist tijd nodig hebben om hun verhaal te vertellen en zich veilig te voelen. Ook bestaat de zorg dat kinderen in bepaalde situaties te maken kunnen krijgen met vrijheidsbeperkende maatregelen of detentie, wat schadelijk is voor hun ontwikkeling en mentale gezondheid7.
Vertraging in de oude asielprocedure
Ook voor kinderen die al vóór 12 juni 2026 in Nederland waren, kan de situatie ingewikkeld zijn. De IND geeft aan dat veel oudere asielaanvragen nog wachten op een beslissing. Omdat extra capaciteit nodig is voor de nieuwe procedures, kunnen oude asielaanvragen nog meer vertraging oplopen. Hierdoor blijven veel kinderen langer in onzekerheid over hun toekomst. Langdurige onzekerheid, verblijf in (nood)opvanglocaties en mogelijke verhuizingen kunnen leiden tot stress, angstklachten, slaapproblemen en problemen op school8.
Veranderingen in verblijfsvergunningen
Ook kinderen met een verblijfsvergunning kunnen gevolgen merken van de nieuwe regels. Zo is een asielvergunning nu niet meer vijf maar drie jaar geldig en zijn de regels voor gezinshereniging strenger geworden. Hierdoor kan het langer duren voordat kinderen worden herenigd met ouders, broers of zussen die nog in een ander land verblijven. Langdurige scheiding van gezinsleden kan een negatieve invloed hebben op het welzijn en de ontwikkeling van kinderen9.
De impact van vluchten op gezondheid
Vluchten is een ingrijpende jeugdervaring die het risico op fysieke en mentale gezondheidsproblemen bij kinderen verhoogt10. Kinderen kunnen vóór de vlucht, tijdens de vlucht en na aankomst in Nederland omstandigheden meemaken die invloed hebben op hun gezondheid en ontwikkeling. Bijvoorbeeld in opvangkampen in de regio van herkomst, maar ook in asielopvang in Nederland.
Voorbeelden van deze omstandigheden zijn:
- blootstelling aan geweld of vervolging;
- onderbrekingen van onderwijs;
- beperkte of geen toegang tot gezondheidszorg (en hierdoor bijvoorbeeld onvolledige vaccinaties);
- voedselonzekerheid (en hierdoor bijvoorbeeld een gebrek aan vitaminen);
- veelvuldige verhuizingen;
- gebrek aan rust (slaap), privacy en veiligheid;
- discriminatie;
- onzekerheid over de toekomst;
- financiële onzekerheid.
Hoge verwachtingen
Veel kinderen en jongeren met een vluchtachtergrond – vooral amv’s – hebben bij aankomst hoge verwachtingen voor hun toekomst in Nederland. ‘Succes hebben’ draagt bij aan de eer en het welzijn van de familie. Wanneer deze verwachtingen niet uitkomen, kan dat extra stress met zich meebrengen.
Mentale gezondheid en ondersteuning
Mentale klachten
Door ingrijpende ervaringen en omstandigheden waar kinderen met een vluchtachtergrond mee te maken hebben, kunnen zij last krijgen van mentale klachten zoals:
- stress of spanning;
- prikkelbaarheid;
- herbelevingen;
- slaapproblemen;
- vermijding;
- schuld- en schaamtegevoelens;
- somberheid;
- rouwklachten;
- lichamelijke klachten zonder duidelijke medische oorzaak.
Ook kan blootstelling aan geweld bij sommige kinderen het risico op een posttraumatische stressstoornis (PTSS), angstklachten of depressieve klachten vergroten. Deze klachten kunnen direct na de vlucht ontstaan, maar ook pas later zichtbaar worden wanneer nieuwe stressfactoren ontstaan. Hierdoor kunnen kinderen problemen ervaren in de omgang met familie en vrienden of op school11.
Toegang tot de ggz
Als mentale problemen het dagelijks functioneren ernstig belemmeren, kan een doorverwijzing naar de geestelijke gezondheidszorg (ggz) noodzakelijk zijn. De weg naar passende hulp is echter niet altijd eenvoudig. Verschillende factoren kunnen het vinden of ontvangen van hulp bemoeilijken. Denk aan:
- onbekendheid met het Nederlandse zorgsysteem en de ggz;
- stigma en taboe rondom mentale klachten;
- angst voor uitsluiting of negatieve reacties;
- trauma gerelateerde vermijding;
- zorg die onvoldoende cultuursensitief is;
- lange wachttijden in de ggz12.
Hierdoor krijgen kinderen en jongeren niet altijd tijdig de ondersteuning die zij nodig hebben.
Gezinswelzijn en preventie
De mentale gezondheid van ouders en kinderen beïnvloedt elkaar. Wanneer ouders langdurig stress of mentale klachten ervaren, kan dit gevolgen hebben voor het gezinsleven en de opvoeding. Daarom is het belangrijk dat kinderen met een vluchtachtergrond na aankomst in een gemeente zo snel mogelijk in beeld zijn bij de JGZ. Tijdige signalering en inzet op preventie kunnen bijdragen aan het voorkomen van problemen die later zwaardere zorg nodig hebben.
Veerkracht
Ondanks de moeilijke omstandigheden waar kinderen en hun gezinnen mee te maken kunnen krijgen, ontwikkelen veel kinderen een grote mate van veerkracht en aanpassingsvermogen. Veerkracht is het vermogen om – ondanks een moeilijke situatie of eerdere traumatische gebeurtenissen – toch een stabiel leven te kunnen leiden.
Beschermende factoren die veerkracht versterken zijn onder andere:
- steun van familie en sociale contacten/netwerken;
- een veilige en stabiele woonomgeving;
- toegang tot onderwijs/kinderopvang en sport(clubs);
- deelname aan activiteiten, zoals buurt- of naschoolse activiteiten;
- mogelijkheden om mee te doen in de samenleving;
- duidelijkheid over verblijf en toekomst.
Het versterken van deze beschermende factoren is minstens net zo belangrijk als het signaleren van risico’s. Actief kunnen meedoen in de maatschappij draagt bij aan welzijn en zelfredzaamheid. Het sociale domein en het onderwijs spelen hierbij een belangrijke rol. Ook preventieve ondersteuning, passende zorg en gerichte begeleiding kunnen bijdragen aan het versterken van de mentale gezondheid.
Sociale steun
Kinderen en jongeren met een vluchtachtergrond zoeken vaak steun bij mensen die zij vertrouwen, zoals familieleden. Veel kinderen hebben te maken gehad met afscheid van familie, vrienden of vertrouwde omgevingen, zowel in het land van herkomst als tijdens hun verblijf in verschillende opvanglocaties. Familieleden zijn daarom vaak de eerste personen met wie zij zorgen, vragen of ervaringen delen.
Tegelijkertijd kunnen ook scholen, vrijwilligers, sleutelfiguren, jongerenwerkers en zelforganisaties een belangrijke bijdrage leveren aan welzijn, veerkracht en vroegsignalering van problemen. Kinderen bespreken problemen echter niet altijd gemakkelijk met mensen buiten het gezin. Daarom is het belangrijk om ook familieleden te betrekken.
Samenwerking in de omgeving
Voor kinderen en gezinnen die in de gemeente wonen, is een outreachende aanpak vanuit scholen en wijkteams belangrijk. Een goede samenwerking tussen school, JGZ, huisarts, wijkteam, vrijwilligers, sleutelfiguren en zelforganisaties is daarbij essentieel. Het moet voor betrokkenen duidelijk zijn waar signalen van problemen terecht kunnen komen en wie verantwoordelijk is voor de opvolging. Voor sommige ouders is hulp via school bijvoorbeeld laagdrempeliger en vertrouwder dan via een ggz-instelling.
Seksuele en reproductieve gezondheid
Jongeren met een vluchtachtergrond hebben niet altijd dezelfde toegang (gehad) tot informatie over seksuele en reproductieve gezondheid als leeftijdsgenoten in Nederland. Hierdoor zijn zij vaak minder bekend met onderwerpen als anticonceptie, soa’s en de Nederlandse wet- en regelgeving op het gebied van seksuele gezondheid. Deze onderwerpen vragen daarom extra aandacht13.
Onbedoelde zwangerschap
Om deze redenen hebben jongeren met een vluchtachtergrond meer risico op onbedoelde of ongewenste zwangerschappen. Tienerzwangerschappen komen vijf keer vaker voor onder jonge vrouwen die asiel hebben aangevraagd, dan onder jonge vrouwen zonder vluchtachtergrond14,15,16. Factoren die hierin een rol kunnen spelen zijn onder andere:
- beperkte toegang tot betrouwbare en begrijpelijke informatie;
- beperkte toegang tot anticonceptie;
- instabiele leefomstandigheden;
- informatie, ondersteuning en middelen die onvoldoende aansluiten bij de leefwereld en behoeften van jongeren met een vluchtachtergrond.
Toegang tot zorg
Jeugdgezondheidszorg (JGZ)
Sinds 2019 zijn gemeenten verantwoordelijk voor de preventieve gezondheidszorg aan kinderen met een vluchtachtergrond. Op COA-locaties wordt deze zorg uitgevoerd door de jeugdgezondheidszorg (JGZ), vaak via de GGD.
De JGZ verzorgt onder andere:
- de intake en screening;
- vaccinaties volgens het Rijksvaccinatieprogramma;
- periodieke gezondheidsonderzoeken;
- advies en ondersteuning voor ouders;
- signalering van gezondheids- en ontwikkelingsproblemen17.
Recht op zorg
Kinderen hebben recht op zorg, ongeacht hun verblijfsstatus. Het COA organiseert de eerstelijnszorg (zoals de huisartsenzorg) voor kinderen in COA-locaties zonder verblijfsstatus via de Gezondheidszorg Asielzoekers (GZA). Hieronder vallen bijvoorbeeld ook gratis tandheelkundige zorg en fysiotherapie. De zorgkosten hiervoor zijn gedekt onder de Regeling Medische zorg Asielzoekers (RMA)18. Kinderen met een vluchtachtergrond die wel een verblijfsstatus hebben, vallen onder het reguliere zorgstelsel en kunnen zich tot 18 jaar meeverzekeren met hun ouders19.
Toegang tot zorg in opvanglocaties
Voor ouders in opvanglocaties is niet altijd duidelijk waar zij terecht kunnen met vragen of zorgen over de gezondheid van hun kinderen. Daarnaast kunnen de vele verhuizingen tussen opvanglocaties het voor de JGZ lastig maken om kinderen goed in beeld te houden en de continuïteit van zorg te waarborgen. In sommige gevallen kan dit leiden tot ondervoeding of blijvende gezondheidsschade. Al sinds 2010 bestaan er zorgen over de omstandigheden van kinderen in asielzoekerscentra20.
Gezondheidszorg in (crisis)noodopvang
De gezondheidszorg voor kinderen in (crisis)noodopvanglocaties van het COA zijn ontoereikend, blijkt uit onderzoeken van Stichting Ekann, VluchtelingenWerk, de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) en het gezamenlijke onderzoek van Dokters van de Wereld, het Rode Kruis en Pharos21,22,23,24. Deze noodopvang, ook wel tijdelijke gemeentelijke opvanglocaties (TGO’s) genoemd, heeft vaak minder voorzieningen en kwaliteit. Het gaat bijvoorbeeld over evenementenhallen, leegstaande kantoorpanden, recreatiewoningen, schepen of tijdelijke paviljoens. Gemeenten zijn op deze locaties verantwoordelijk voor de dagelijkse begeleiding, soms samen met andere organisaties25. Het COA ondersteunt hierbij waar nodig.
De werkgroep Kind in AZC, bestaande uit Defence for Children Nederland, Save the Children Nederland, Stichting de Vrolijkheid, VluchtelingenWerk Nederland, INLIA Foundations en UNHCR Nederland, pleit al jaren voor het waarborgen van de rechten van kinderen met een vluchtachtergrond en amv’s, in reguliere én tijdelijke opvanglocaties.
Zwangerschap en geboorte
Vrouwen die in asielopvang verblijven krijgen gemiddeld vaker te maken met ongunstige geboorte-uitkomsten dan vrouwen buiten de opvang. Het gaat daarbij onder andere om een verhoogd risico op:
- complicaties tijdens de zwangerschap of bevalling;
- groeiachterstand van het ongeboren kind;
- overlijden tijdens de zwangerschap of bevalling26,27.
Ook worden kinderen van vrouwen met een vluchtachtergrond gemiddeld vaker geboren met een laag geboortegewicht. Dit verhoogd op latere leeftijd het risico op gezondheidsproblemen, zoals een lichamelijke of verstandelijke beperking, of chronische ziekten zoals diabetes en stofwisselingsstoornissen.
Risicofactoren die kunnen bijdragen aan ongunstige geboorte-uitkomsten zijn:
- een latere start van prenatale zorg, bijvoorbeeld doordat vrouwen al zwanger zijn bij aankomst in Nederland of nog niet bekend zijn met het Nederlandse zorgsysteem;
- taalbarrières tijdens het contact met zorgverleners;
- onderbreking van zorg door verhuizingen tussen opvanglocaties;
- het minder snel herkennen van belangrijke signalen tijdens de zwangerschap;
- vrouwelijke genitale verminking (VGV);
- een jonge leeftijd van de moeder28,29.
Toegankelijke informatie, continuïteit van zorg en tijdige begeleiding kunnen bijdragen aan een gezonde zwangerschap en een goede start voor moeder en kind.
Vrouwen met een migratieachtergrond maken gemiddeld minder vaak gebruik van kraamzorg dan vrouwen zonder migratieachtergrond. Dat geldt ook voor vrouwen met een vluchtachtergrond30. Onderzoek noemt hiervoor verschillende verklaringen:
- onbekendheid met kraamzorg;
- frequente verhuizingen;
- voorkeur voor zorg en ondersteuning vanuit eigen culturele wijze en netwerk31,32,33.
Kraamzorg is belangrijk voor het monitoren van de gezondheid van moeder en kind in de eerste periode na de geboorte. Ook kan het bijdragen aan het tijdig signaleren van fysieke en mentale complicaties.
De Klantroute Kraamzorg biedt zorgprofessionals tips en tools om vrouwen en gezinnen die minder bekend zijn met kraamzorg te informeren en te ondersteunen.
Gezinshereniging
Belang van gezinshereniging
Gezinshereniging speelt een belangrijke rol in de gezondheid en welzijn van volwassenen en kinderen met een vluchtachtergrond. Voor veel gezinnen zijn het samenzijn en steun hebben aan elkaar belangrijke beschermende factoren voor de mentale gezondheid en participatie in de samenleving.
Uitdagingen na hereniging
Tegelijkertijd is het proces van gezinshereniging vaak langdurig en onzeker. Gezinsleden leven soms jarenlang gescheiden van elkaar, waardoor de gezinsdynamiek is veranderd. Naast grote vreugde en opluchting om weer samen te zijn, kan het hierdoor ook lastig zijn om de draad als gezin weer op te pakken. Volwassenen en kinderen die via gezinshereniging naar Nederland komen, zijn hier vaak nauwelijks op voorbereid. Ook hebben zij minder gezondheidsvoorlichting gekregen en zijn zij meestal minder uitgebreid gescreend op gezondheidsproblemen, omdat zij kort in een azc verblijven.
Gevolgen van een afwijzing
Wanneer gezinshereniging niet mogelijk blijkt doordat de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) een aanvraag afwijst, kan dit grote gevolgen hebben voor het welzijn en de mentale gezondheid van gezinsleden die in Nederland verblijven. Lees meer informatie over de impact van gezinshereniging of de afwijzing daarvan.
Onderwijs
Een belangrijke plek voor ontwikkeling
Onderwijs, kinderopvang en voor- en vroegschoolse educatie (VVE) spelen een belangrijke rol in de ontwikkeling van kinderen met een vluchtachtergrond. Deze voorzieningen bieden niet alleen kansen om te leren, maar dragen ook bij aan het vroegtijdig signaleren van eventuele zorgen over gezondheid, welzijn of ontwikkeling.
Voor- en vroegschoolse educatie (VVE)
Peuters met een vluchtachtergrond kunnen in aanmerking komen voor voor- en vroegschoolse educatie (een VVE-indicatie). Daarmee kunnen ze vier dagdelen per week gebruik maken van een voorschool, zoals peuterspeelzaal of kinderdagverblijf. VVE biedt extra ondersteuning bij de ontwikkeling van jonge kinderen en kan bijdragen aan een goede start op de basisschool. Van deze mogelijkheid wordt echter nog niet altijd gebruik gemaakt.
De beschermende rol van school
Naar school gaan en je daar veilig voelen, heeft een sterke beschermde invloed op het welbevinden van kinderen met een vluchtachtergrond, en vermindert het risico op mentale klachten. School biedt structuur, uitdaging, contact met leeftijdsgenoten en houvast bij het opbouwen van hun leven in Nederland.
Leraren spelen hierin een belangrijke rol. Zij kunnen zorgen voor een vertrouwd klimaat en de kinderen emotioneel ondersteunen. Veiligheid en voorspelbaarheid zijn hierbij van groot belang.
Werken aan een inclusieve schoolomgeving
Een inclusieve schoolomgeving helpt kinderen om zich thuis te voelen en mee te doen. Als school kun je je verdiepen in waar een kind vandaan komt. Toon oprechte interesse en leer bijvoorbeeld een paar woordjes in hun taal om ze te verwelkomen.
Ook in de klas kun je laten zien dat diversiteit wordt gewaardeerd en genormaliseerd. Bijvoorbeeld door met kinderen te bespreken wat zij ’s avonds eten en wat voor spelletjes zij spelen. Zo leren kinderen dat iedereen verschillende gewoonten heeft, en dat dat oké is.
School als plek voor ontspanning
De afleiding en zingeving die school biedt kan heel helpend zijn voor kinderen met een vluchtachtergrond. Sport- en muziekles kunnen bijvoorbeeld ruimte bieden om te ontspannen, omdat daar ‘even niks hoeft’. Muziek en creativiteit kunnen bovendien helpen om gevoelens en emoties te uiten. Bijvoorbeeld door een lied te maken over een lastig onderwerp, in plaats van erover te praten.
Meer weten over het ondersteunen van leerlingen met een vluchtachtergrond?
- Bezoek onze online omgeving Welbevinden op school met nieuwkomersleerlingen voor meer praktische tips, informatie en handvatten.
- Bekijk informatie van LOWAN om scholen hierbij te ondersteunen.
Opvoeding en ouderschap
Opvoeden tussen verschillende leefwerelden
Ouders met een vluchtachtergrond combineren vaak verschillende waarden, normen en opvoedgewoonten. Soms krijgen zij te maken met een dubbele loyaliteit. Veel ouders willen belangrijke elementen uit hun eigen achtergrond behouden, en vasthouden aan de eigen culturele gebruiken en denkbeelden. Tegelijkertijd willen ze hun kinderen ondersteunen bij het opgroeien en meedoen in de Nederlandse samenleving, zodat zij volwaardige burgers worden.
Ouderschap in een nieuw land
Voor veel ouders met een vluchtachtergrond betekent het leven in een nieuw land, dat zij hun rol als opvoeder opnieuw vormgeven. Vaak hebben zij vragen over verschillen tussen opvoedgewoonten in Nederland en die uit het land van herkomst. Sommige ouders ervaren het Nederlandse opvoedingsklimaat als ‘vrijer’, en zijn hier soms huiverig over. Niet alle ouders zijn gewend om opvoedvragen met professionals te bespreken.
Uitdagingen voor gezinnen
De ervaringen rond migratie en vlucht kunnen veel invloed hebben op het dagelijks leven van gezinnen. Langdurige onzekerheid over verblijf, huisvesting en de toekomst kan leiden tot stress en mentale problemen. Sommige gezinnen hebben daarnaast geen verblijfsvergunning of lopen kans op uitzetting. Ook zijn er gezinnen met opvoedingsproblemen, of waar sprake is van verwaarlozing of mishandeling.
Verschillende fases van het migratieproces
Gezinnen die gevlucht zijn maken een migratieproces door van verschillende fases34:
De eerste fase wordt de ‘separatie- of onthechtingsfase’ genoemd. In deze fase laat het gezin hun bekende sociale structuur (mensen, plekken en rollen) achter, terwijl zij hun nieuwe rol binnen de nieuwe omgeving nog moeten vinden. Migratie heeft invloed op veel aspecten van het dagelijks leven, zoals huisvesting, familie en vrienden, onderwijs, voedsel, vrije tijd en klimaat.
Hierna volgt de liminele fase (overgangsfase), waarin gezinnen moeten wennen aan een nieuwe taal, cultuur en leefomgeving. Dit kan voelen als ‘opnieuw moeten beginnen’. Veel kennis, gewoonten, taken en sociale ‘regels’ die kinderen van huis uit kennen, blijken in de nieuwe omgeving anders te zijn. Wennen aan een nieuw land gaat dan ook vaak met ups en downs. Het is belangrijk dat kinderen hierin de tijd krijgen.
Als laatste kan de overgang naar de re-integratiefase plaatsvinden, waarin kinderen en gezinnen hun sociale positie opnieuw hebben gevonden. Het kan zijn dat verschillende gezinsleden zich in verschillende fases van het migratieproces bevinden, of dat sommige leden nooit in de re-integratiefase komen.
Meer informatie en tips over hoe je als docent jouw leerlingen kan ondersteunen in deze verschillende fases vind je in deze infosheet ‘Nieuw in Nederland, wat betekent dat?'.
Proces van aanpassing
Het verlaten van hun land van herkomst en het opbouwen van een nieuw leven in Nederland, betekent vaak dat gezinnen iets moeten loslaten of kwijtraken. Er ontstaat bijvoorbeeld een nieuwe verhouding tot hun familiegeschiedenis. Dit brengt een proces van verandering en aanpassing met zich mee; een grote psychologische ontwikkeling die niet-gevluchte gezinnen niet meemaken.
Ondersteuning van kinderen en gezinnen
Als onderwijs, zorg- of ondersteuningsprofessional (bijvoorbeeld bij ondersteuning in de opvoeding) heb je vaak direct contact met kinderen en gezinnen met een vluchtachtergrond. Het is daarom belangrijk bewust te zijn van de kwetsbare omstandigheden die zij kunnen ervaren en te weten hoe je passende ondersteuning kunt bieden.
Kennismaking als basis
Een goede, uitgebreide kennismaking vormt daarbij een belangrijke basis. In het kennismakingsgesprek kun je bespreken dat kinderen, jongeren en ouders met een vluchtachtergrond soms extra ondersteuning kunnen gebruiken om hun nieuwe plek in Nederland te vinden, en om zich mentaal gezond te voelen.
Traumasensitief werken
Het is belangrijk om te benoemen dat ingrijpende, traumatische ervaringen invloed kunnen hebben op het welzijn van kinderen, jongeren en ouders. Hierbij hoef je niet uitgebreid stil te staan bij de doorgemaakte gebeurtenissen, het gaat vooral om het erkennen dat negatieve gevoelens of verwarrende emoties kunnen voorkomen. Het helpt wanneer mensen weten dat deze reacties kunnen ontstaan en begrijpelijk zijn, en dat zij hierover kunnen praten als zij dat willen.
Lees meer tips over traumasensitief werken op de website van het NCJ. Ook vind je hier een gespreksmodel wat je kunt gebruiken bij gesprekken over trauma.
Wat kun je doen vanuit zorg of ondersteuning en de gemeente?
Het bevorderen van de gezondheid van kinderen met een vluchtachtergrond vraagt, net als bij andere kinderen, om een brede aanpak. Naast preventie en het tijdig signaleren van gezondheidsproblemen spelen ook een goede opvang op school, een gezonde leefstijl, een positieve vrijetijdsbesteding en financiële middelen om mee te kunnen doen in de samenleving een belangrijke rol. Ook is het belangrijk om aandacht te hebben voor de volgende onderdelen:
Het bieden van zorg en ondersteuning aan kinderen met een vluchtachtergrond vraagt vaak extra tijd en aandacht. Zo kunnen extra inspanningen nodig zijn om het kind goed in beeld te brengen en passende, laagdrempelige ondersteuning te bieden. Om informatie toegankelijk en begrijpelijk te maken, is de inzet van een tolk – vooral tijdens de eerste gesprekken – noodzakelijk.
Meer informatie over het overbruggen van een taalbarrière vind je in deze infosheet ‘Taalbarrières in de zorg en sociaal domein’.
In zorg en ondersteuning is het belangrijk om cultuursensitief te werken. Dit vraagt niet alleen om kennis van verschillende etnische en culturele gezondheidsverschillen, maar vooral om het vermogen om aan te sluiten bij de situatie van het kind en het gezin. Daarbij zijn oprechte belangstelling, respect, empathie en communicatie op maat essentieel35.
Cultuursensitief werken betekent ook dat professionals zich bewust zijn van hun eigen referentiekader en openstaan voor verschillende perspectieven op gezondheid, opvoeding, ondersteuning en welzijn. Ben je op zoek naar meer handvatten? Bekijk de infographic ‘Cultuursensitief werken met jeugdigen en gezinnen’.
Na een verblijf in een COA-opvanglocatie is er vaak (medische) informatie beschikbaar over de lichamelijke en mentale gezondheid van kinderen met een vluchtachtergrond. Als zorgprofessional kun je de continuïteit van zorg bevorderen door bij plaatsing in een gemeente medische gegevens op te vragen bij Gezondheidszorg Asielzoekers (GZA). Deze informatie kan helpen om zicht te krijgen op gezondheidsvragen, eerdere zorgverlening en beschermende en risicofactoren. Actuele informatie over de vaccinatiestatus van een kind is op te vragen via de afdeling Jeugdgezondheidszorg (JGZ) van de lokale GGD36.
Samenwerken in de gemeente
Het is belangrijk om verbindingen te leggen tussen verschillende gemeentelijke afdelingen, en samenwerking tussen externe partijen te faciliteren. De gemeente kan hierbij gebruikmaken van de infrastructuur, ketensamenwerking en voorzieningen die er al zijn. Vaak is er al een netwerk van professionals rondom kinderen en gezinnen met een vluchtachtergrond, zoals scholen, de JGZ, leerplichtambtenaren, wijkteams en de gespecialiseerde jeugdhulp. Bij kinderen van statushouders zijn ook specifieke partners betrokken, zoals VluchtelingenWerk, Nidos en de taalklassen.
Toegankelijke ondersteuning
Gemeenten kunnen vanuit hun rol als opdrachtgever sturen op de manier waarop kinderen en jongeren met een vluchtachtergrond worden ondersteund. Daarnaast kunnen zij voorwaarden verbinden aan subsidies om ervoor te zorgen dat ondersteuning toegankelijk en passend is. Kijk bij bestaande activiteiten op het gebied van gezondheid en welzijn of kinderen en jongeren met een vluchtachtergrond voldoende worden bereikt. Ga hierover in gesprek met betrokken organisaties en maak afspraken over hoe het aanbod beter kan aansluiten bij hun behoeften. Gebruik hiervoor de ‘Gesprekstool ter bevordering van inclusiever jeugdhulpaanbod’.
Bereiken en ondersteunen van gezinnen van statushouders
Vanuit hun regierol kunnen gemeenten nagaan of voorzieningen voor (laagdrempelige) opvoedondersteuning en voor- en vroegschoolse educatie (VVE) voldoende toegankelijk zijn en aansluiten bij de gezinnen van statushouders. Bij het vormgeven van het VVE-beleid is het belangrijk om ook aandacht te hebben voor peuters met een vluchtachtergrond. Bekijk of zij op basis van de gestelde criteria in aanmerking komen voor VVE.
Tijd en capaciteit binnen gemeente
Ga samen met de JGZ na of er voldoende tijd en capaciteit beschikbaar is om alle kinderen met een vluchtachtergrond – ook die via gezinshereniging naar Nederland zijn gekomen – tijdig en goed in beeld te krijgen. Bespreek ook of medewerkers bekend zijn met de doorverwijzingsmogelijkheden voor passende ondersteuning.
Lokale initiatieven en steun
In veel gemeenten organiseren kerken, moskeeën of vluchtelingenorganisaties activiteiten voor gezinnen met een vluchtachtergrond in de gemeente (statushouders-gezinnen). Ook worden er regelmatig burgerinitiatieven gestart. Denk bijvoorbeeld aan weekend- of zomerscholen, huiswerkbegeleiding, informele opvoedondersteuning, themabijeenkomsten, maatjesprojecten of de inzet van steungezinnen.
Deze organisaties en initiatieven hebben vaak een sterke band met deze gezinnen en genieten daardoor veel vertrouwen. Ook bereiken zij soms gezinnen die niet of minder door ‘officiële instanties’ worden bereikt.
Bronnen
- Nederlands Jeugdinstituut. Cijfers asielzoekers. [Internet]. [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://www.nji.nl/cijfers/asielzoekers
- Eerste Kamer der Staten-Generaal. Nota naar aanleiding van het 5e verslag. [Internet]. 2025 Feb 7 [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://www.eerstekamer.nl/behandeling/20250207/nota_naar_aanleiding_van_het_5/document3/f%3D/vmkpnm1xl6x0_opgemaakt.pdf
- COA. Jaarverslag 2024: Bewoners in de COA-locaties. [Internet]. [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://coa.maglr.com/i-o-coa-jaarverslag-2024/bewoners-in-de-coa-locaties
- Nederlands Jeugdinstituut. Cijfers asielzoekers. [Internet]. [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://www.nji.nl/cijfers/asielzoekers
- CBS. Rapport Huisvesting en integratie van statushouders (2014–2024) [Internet]. [cited 2025 Dec 5]. Available from: Huisvesting en integratie van statushouders - Asiel en integratie 2025 | CBS
- COA - Migratiepact | www.coa.nl en Nieuw Europees asielbeleid (Migratiepact) | Rijksoverheid.nl
- kind-in-azc.nl en Migratiepact: ombudsmannen blijven waakzaam | Nationale ombudsman
- Nieuwe wetten en regels asiel en nareis | IND en brief-kind-in-azc-aan-informateurs-van-zwol-en-dijkgraaf.pdf
- Nieuw Europees asielbeleid (Migratiepact) | Rijksoverheid.nl en Wat staat er in de strenge nieuwe asielwetten?
- MDPI. Refugee and Asylum-Seeking Children: Interrupted Child Development and Unfulfilled Child Rights. Children. 2019;6(11):120. [Internet]. [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://www.mdpi.com/2227-9067/6/11/120
- ARQ. Vluchteling en trauma. [Internet]. [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://arq.org/behandeling/vluchteling-en-trauma
- Pharos. Handreiking voor de huisartspraktijk. [Internet]. 2018 [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://www.pharos.nl/wp-content/uploads/2018/10/Pharos-Handreiking-voor-de-huisartspraktijk-20220802.pdf
- Haker F, van den Muijsenbergh M, Torensma M, van Berkum M, Smulders E, Looman B, van Wieringen J, Bloemen E, van Bokhoven R. Kennissynthese gezondheid van nieuwkomende vluchtelingen en indicaties voor zorg, preventie en ondersteuning. Den Haag: Pharos; 2016. [Internet]. [cited 2025 Dec 5].
- Groot R, Hoogenboezem G, Huzen J, Lier L, van Staalduinen I, van Goosen S. A safe and healthy future? Epidemiological studies on the health of asylum seekers and refugees in the Netherlands. Amsterdam: AMC, Universiteit van Amsterdam/GGD Nederland; 2014.
- De Graaf H, van den Borne M, Nikkelen S, Twisk D, Meijer S, red. Seks onder je 25ᵉ: Seksuele gezondheid van jongeren in Nederland anno 2017. Den Haag: Rutgers / Soa Aids Nederland; 2017
- Landelijke abortusregistratie 2015. Rutgers, Utrecht; 2015.
- GGD GHOR Nederland. Factsheet gezondheidszorg asielzoekers in NL 2025. [Internet]. [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://ggdghor.nl/wp-content/uploads/2025/06/Factsheet-Gezondsheidszorg-asielzoekers-in-NL-2025.pdf
- RMA. Regeling medische zorg asielzoekers (RMA). [Internet]. [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://www.rmasielzoekers.nl/home/over-rma/regeling-medische-zorg-asielzoekers-rma
- Rijksoverheid. Kan ik een zorgverzekering afsluiten als ik nog geen verblijfsvergunning heb? [Internet]. [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/zorgverzekering/vraag-en-antwoord/kan-ik-een-zorgverzekering-afsluiten-als-ik-nog-geen-verblijfsvergunning-heb
- Defence for Children. Brief van werkgroep Kind in AZC aan informateurs. [Internet]. 2024 [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://defenceforchildren.nl/actueel/nieuws/migratie/2024/brief-van-werkgroep-kind-in-azc-aan-informateurs
- Rode Kruis. Onderzoek tijdelijke opvang vluchtelingen ziekmakend. [Internet]. [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://www.rodekruis.nl/persberichten/onderzoek-tijdelijke-opvang-vluchtelingen-ziekmakend
- VluchtelingenWerkNederland. Onderzoeksrapport leefomstandigheden no. augustus 2023. [Internet]. [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/09/07/tk-bijlage-vwn-onderzoeksrapport-leefomstandigheden-no-augustus-2023-final
- KRO-NCRV Pointer. Tientallen asielkinderen krijgen zorg te laat. [Internet]. [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://pointer.kro-ncrv.nl/tientallen-asielkinderen-krijgen-zorg-te-laat
- Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd. Zorg aan asielzoekers is verbeterd, omstandigheden voor kinderen en kwetsbare groepen nog steeds vol risico’s. [Internet]. 2025 Feb 26 [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://www.igj.nl/actueel/nieuws/2025/02/26/zorg-aan-asielzoekers-is-verbeterd-omstandigheden-voor-kinderen-en-kwetsbare-groepen-nog-steeds-vol-risicos
- COA. Noodopvang en tijdelijke gemeentelijke opvang. [Internet]. [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://www.coa.nl/nl/noodopvang-en-tijdelijke-gemeentelijke-opvang
- Tankink JB, Verschuuren AEH, Postma IR, van der Lans PJA, de Graaf JP, Stekelenburg J, Mesman AW. Childbirths and the prevalence of potential risk factors for adverse perinatal outcomes among asylum seekers in The Netherlands: a five-year cross-sectional study. PubMed. [Internet]. [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34948540/
- Tankink JB, Verschuuren AEH, Postma IR, van der Lans PJA, de Graaf JP, Stekelenburg J, Mesman AW. Childbirths and the prevalence of potential risk factors for adverse perinatal outcomes among asylum seekers in The Netherlands: a fiveyear crosssectional study. BMC Pregnancy Childbirth. [Internet]. [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://bmcpregnancychildbirth.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12884-020-02985-x
- Verschuuren AEH, Tankink JB, Postma IR, Bergman KA, Goodarzi B, Feijende Jong EI, Erwich JJHM. Suboptimal factors in maternal and newborn care for refugees: Lessons learned from perinatal audits in the Netherlands. PLoS One. [Internet]. [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0305764#sec015
- Pharos. Kansrijke start nieuwkomers. [Internet]. [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://www.pharos.nl/infosheets/kansrijke-start-nieuwkomers/
- Kennisnet Geboortezorg. Begrijpelijke informatie over kraamzorg. [Internet]. [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://www.kennisnetgeboortezorg.nl/nieuws/begrijpelijke-informatie-over-kraamzorg/
- Boerleider A. Non-western women in maternity care in the Netherlands: Exploring 'inadequate' use of prenatal care and the experiences of care professionals. Nivel; [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://www.nivel.nl/sites/default/files/bestanden/Proefschrift-Agatha-Boerleider.pdf
- Verschuuren AEH, Tankink JB, Postma IR, Bergman KA, Goodarzi B, Feijende Jong EI, Erwich JJHM. Suboptimal factors in maternal and newborn care for refugees: Lessons learned from perinatal audits in the Netherlands. Suboptimal factors in maternal and newborn care for refugees. [Internet]. [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://www.researchgate.net/publication/381770266_Suboptimal_factors_in_maternal_and_newborn_care_for_refugees_Lessons_learned_from_perinatal_audits_in_the_Netherlands
- Fair F, Raben L, Watson H, Vivilaki V, van den Muijsenbergh M, Soltani H, et al. Migrant women’s experiences of pregnancy, childbirth and maternity care in European countries: a systematic reviewPubMed. [Internet]. [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32045416/
- Davies, T., Isakjee, A., & Dhesi, S. (2022). Liminal lives: Waiting, uncertainty and asylum. Journal of Ethnic and Migration Studies, 48(5), 1023–1040.
- Arq Psychotrauma Expert Groep. [Internet]. 2016; InterAgency Standing Committee, 2007; Van den Muijsenbergh & Oosterberg, 2013.
- GZ Asielzoekers. Medische gegevens opvragen. [Internet]. [cited 2025 Dec 5]. Available from: https://www.gzasielzoekers.nl/ikbenprofessional/praktischeinformatie/medischegegevensopvragen
Relevante tools
Informatiemateriaal/beeldmateriaal voor ouders en kinderen met een vluchtachtergrond:
- Beeldverhaal: Ouders, kinderen en stress
- Beeldverhaal: Sama heeft iets ergs meegemaakt en daar last van
- Praatplaat: Ondersteuning in en rond de school
- Poster: Naar de middelbare school
- Methodiek: Wereldreizigers - Leerlingenmap
- Methodiek: Welkom op School - Leerlingenboek
Onderzoeksrapporten en infosheets:
Tools/handelingsperspectieven voor professionals:
- Online omgeving: Welbevinden op school met nieuwkomersleerlingen
- Rapport: Welbevinden op school voor nieuwkomersleerlingen
- Handreiking: Kinderen met een vluchtachtergrond op school
- Handreiking: Kinderen met een vluchtachtergrond in de kinderopvang (Anderstaligheid en opvallend gedrag bij kinderen)
- Handreiking: Kinderen met een vluchtachtergrond in de kinderopvang (Deskundigheidsbevordering en methodieken)
- Handreiking: Kinderen met een vluchtachtergrond in de kinderopvang (Ouderbetrokkenheid)
- Handreiking: Kinderen met een vluchtachtergrond in de kinderopvang (Achtergrond)
- Methodiek: Wereldreizigers - Docentenboek
- Methodiek: Welkom op School - Docentenboek
- Infographic: Cultuursensitief werken met jeugdigen en gezinnen
Onder andere geboortezorg en JGZ.
Informatiemateriaal/beeldmateriaal voor de ouders en kinderen met een vluchtachtergrond:
- Beeldverhaal: Ouders, kinderen en stress
- Beeldverhaal: Sama heeft iets ergs meegemaakt en daar last van
Onderzoeksrapporten en infosheets:
- Samenvatting: Welzijn en gezondheid van gezinsherenigers
- Infosheet: De impact van gezinshereniging
- Onderzoek: Psychosociale steun en mentale zorg in Nederland voor jongeren met een vluchtachtergrond
- Kansrijke Start: Nieuwkomersgezinnen
- Infosheet: Medische zaken in de asielprocedure
- Informatie: Zorg en ondersteuning voor Oekraïense vluchtelingen
- Rapport: In goede handen? Zorg voor Oekraïense vluchtelingen
Tools/handelingsperspectieven voor professionals:
- Gids: Preventieve interventies mentale gezondheid voor mensen met vluchtachtergrond
- Infographic: Cultuursensitief werken met jeugdigen en gezinnen
- Handreiking Intake jeugdgezondheidszorg (JGZ) voor statushouderskinderen
- Handreiking: Wijkgericht werken aan de psychische gezondheid van mensen met een vluchtachtergrond
- Handreiking: Psychosociale problemen bij gezinnen met een vluchtachtergrond
- Klantroute: Kraamzorg voor zorgverleners
- Kansrijke Start: Aansluiten bij nieuwkomers en hun kinderen
- Infosheet: Vroegsignalering mentale klachten bij mensen met een vluchtachtergrond
Rapporten en infosheets:
- Onderzoek: Psychosociale steun en mentale zorg in Nederland voor jongeren met een vluchtachtergrond
- Informatie: Zorg en ondersteuning voor Oekraïense vluchtelingen
- Rapport: In goede handen? Zorg voor Oekraïense vluchtelingen
- Infosheet: Syrische vluchtelingen
- Infosheet: Eritrese vluchtelingen
Tools/handelingsperspectieven voor professionals: